Құрметті Төраға!
Құрметті депутаттар!

Сіздердің назарларыңызға ұсынылып отырған Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі туралы заң жобасы Елбасының 2011 жылғы халыққа жолдауына сәйкес әзірленген.
Тиісті міндеттер 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік білім бағдарламасына енгізілген.
Заң жобасы Парламент Мәжілісінде жан-жақты талқыланып, бірауыздан қабылданды.
Комитеттерде, жұмыс топтарында Заң жобасына құнды ұсыныстар енгізілді.
Бүгінгі сөзімде Заң жобасының ең басты концептуалды ережелеріне тоқталамын.
Жүйенің негізгі мақсаты – кәсіптік-техникалық, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім алуға мемлекеттік қолдаудың жаңа механизмін енгізу.
Заң жобасы әлемдік тәжірибе негізінде дайындалды.
Мұндай Білім беру жинақтау жүйесі бірнеше елдерде бар.
Олар: Бельгия, Канада, Малайзия, Нидерланды, Сингапур, Испания, Швеция, Ұлыбритания, АҚШ.
Мұндай шоттарда қаржы жинауға мемлекет жеңілдіктер мен субсидиялар беру арқылы қолдау көрсетеді.
Бұл тәжірибе заң жобасын әзірлеу кезінде ескерілді.
Біздің елімізде білім алуға қолжеткізуді қамтамасыз ететін 2 механизм бар.
Біріншісі – мемлекеттік гранттар (140 мың). Студенттердің төрттен бірі мемлекеттік грант арқылы оқиды.
Екіншісі – мемлекет кепілдік беретін білім беру кредиттері (3000 кредит).
Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі үшінші механизм болмақ. Ол:
біріншіден, халыққа балаларын оқыту үшін қаржы жинауына жеңілдік жасайды;
екіншіден, оқуға жұмсалатын шығындардың бір бөлігін мемлекет өз мойнына алады.
Заң жобасында бұл жүйенің мынадай жұмыс істеу принципі қарастырылған.
Қазақстан Республикасының кез келген азаматы салымшы (вкладчик) бола алады. Ол қатысушы банкте білім беру жинақтау шотын ашады.
Осылардың бәрі ерікті түрде жүзеге асады.
Бұл шотқа салымшының өзі немесе басқа тұлғалар (другие лица) қаржы салады.
Олар ата-ана, туыстары, ұйымдар, тағы басқалар болуы мүмкін.
Заң жобасында олардың шеңбері шектелмеген.
Алғашқы жарна (взнос) – 3 айлық есептік көрсеткіштен (МРП) басталады.
Келесі салымдар мен олардың мерзімін салымшы немесе басқа да енгізуші адам өздері біледі, өздері анықтайды.
Жинақталған қаржы үш бөліктен тұрады.
Бірінші – бұл салымшы немесе басқа адам салған ақша.
Екінші – банктің ай сайын ақшаны капиталға айналдыра отырып, сыйақы беруі.
Бұлар кәдімгі банктегі депозиттер сияқты жүзеге асады.
Сонымен қатар, үшінші бөлігі – мемлекеттің сыйақысы.
Ол осы заң жобасында белгіленеді.
Сыйақы мөлшері, жинақталған ақшаның көлеміне қарай – жыл сайын 5 пайыз.
Ал, кейбір басымдық берілген адамдар топтары үшін (жетім балалар, мүгедектер, көп балалы және табысы аз отбасылар) – 7%.
Мемлекеттің сыйақысы бойынша табыс салығы (подоходный налог) алынбайды.
Азаматтардың білім беру жинағына (5 млн. теңгеге дейін) депозиттерді сақтау қоры арқылы мемлекет кепілдік береді.
Бұл жинақтар Қазақстан Республикасында, сонымен қатар шетелде де тек білім алуға жұмсалады.
Заң жобасында салымшының оқуға төлеу тәртібі нақты көрсетілген.
Төлем – оқудың барлық кезеңіне немесе қысқа мерзімдер бойынша енгізілуі мүмкін. Мысалы, жинақтауды жалғастыра отырып, семестр бойынша да бөліп төлеуге болады.
Заң жобасында салымшының мемлекет сыйақысын сақтай отырып, білім беру жинақтау салымының қаражатын алу құқығы қарастырылған. Сонымен қатар, жинақталған қаражатты мақсатты пайдалану шартымен оны үшінші тұлғаға жіберу құқығы да көзделген.
Егер жинақталған қаражат өз мақсатына жұмсалмаса, онда мемлекет сыйақысы бюджетке қайтарылады. Нақты айтсақ:
- Негізгі мақсаты сақталмай, салымшының бастамасы бойынша шарт мерзімінен бұрын немесе аяқталуына байланысты бұзылса;
- Салымшының оқудан шығарылған күнінен бастап 3 жыл өтсе;
- Салымшының Қазақстан Республикасы азаматтығы жойылған жағдайда.
Жинақтау жүйесіне заң жобасында белгіленген талаптарға жауап беретін екінші деңгейлі банктер ғана қатыса алады;
- лицензиясының болуы;
- облыстарда, Астана және Алматы қалаларында филиалдардың болуы;
- бақылау органдарының санкцияларының жоқтығы.
Банктер ерікті түрде (добровольно) қатысады.
Жобада қатысушылардың функциялары, механизмдері және өзара байланыс тәртібі нақты жазылған.

Құрметті депутаттар!
Танысу үшін жобада белгіленген нормалар бойынша бір мысал келтірейін .
Мысалы, ата-ана 10 жастағы баласы үшін депозит ашып, жинақтау мерзімі бойынша 7 жылды таңдайды дейік.
Алғашқы жарна (первоначальный взнос) 5000 теңгені құраса, кейінгі жарналар ай сайын – 15000 теңге.
Банкінің сыйақасы –8%, мемлекеттікі – 5%.
Жинақтау мерзімінің соңына дейін, бала 17 жасқа толғанда, оның сомасы 2 млн. 75 мың теңге болады.
Сонда салымшының салған қаражаты – 60%, банкінің сыйақасы – 23%, мемлекеттікі – 17%.
Салымшының басым санаттары үшін мемлекет тарапынан сыйақы одан да көп болуы мүмкін.
Осылайша, салымшылардың білімге жұмсайтын қаржысының біршама бөлігін мемлекет өз мойнына алып отыр.
Шамамен алғанда – 15-20%.
Бұл – мемлекет пен азаматтың арасындағы мемлекеттік-жеке әріптестіктің түбегейлі жаңа механизмі.
Ілеспелі (сопутствующий) заң жобасына тоқталсақ, Салық кодексіне өзгеріс енгізу қарастырылған. Яғни, мемлекет сыйлықақысына жеке табыс салығын алып тастау бойынша. Сонымен қатар, «Білім туралы» Заңға да білім беру жинақтау жүйесінің жұмыс істеуінің құқықтық тетігін енгізуді көздейтін өзгерту қарастырылған.

Құрметті депутаттар!
Заң жобасы Сенаттың барлық комитеттерінде қызу талқыланды.
ҚР Парламенті Сенатында заң жобасымен жұмыс жасау барысында қолдау көрсеткендеріңіз үшін Сіздерге үлкен алғыс білдіремін.
Назарларыңызға рахмет!

Құрметті Серік Нығметұлы!
Құрметті отырыстың қатысушылары!

«Мемлекеттік қызмет көрсету туралы» Заң жобасы және оған ілеспе заң жобасы 2012 жылғы 26 қыркүйектегі № 2155-109 Мемлекет Басшысының тапсырмасын жүзеге асыру мақсатында әзірленді. Ағымдағы жылдың 26 қарашасында өткен әкімшілік реформаны жүргізу бойынша ведомствоаралық комиссия отырысында аталған заң жобалары қарастырылды және түгелдей мақұлданды.
Заң жобасының негізгі тұжырымдамалық бағыттары:
1. «Мемлекеттік қызмет көрсету» ұғымының жаңа анықтамасы
Бұл ұғымды Конституциялық Кеңестің 2008 жылғы 15 қазанғы № 8 қаулысына және одан туындайтын Құқықтық саясат бойынша кеңестің 2012 жылғы 29 мамырдағы шешімдеріне сәйкес келтірілу қажеттілігі тұжырымдамалық позиция болып табылды.
Осылайша, мемлекеттік қызмет көрсету «қызмет көрсетуді тұтынушылардың өтініші бойынша жеке тәртіппен жүзеге асырылатын, оларға тиісті материалдық немесе материалдық емес игіліктер беруге бағытталған жекелеген мемлекеттік функцияларды іске асыру нысандарының бірі» ретінде болып айқындалды.
2. «Қызмет көрсетуді тұтынушы», «қызмет көрсетуші» және «мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсынушы» деген жаңа ұғымдар енгізілді
«Қызмет көрсетуді тұтынушы» ұғымы Қазақстанда мемлекеттік қызметті тұтынуға құқығы бар тұлғалардың шеңберін айтарлықтай кеңейтеді. Атап айтқанда, осы ұғымға жеке және заңды тұлғалар (мемлекеттік органдардан басқа), сондай-ақ шетел азаматтары мен заңды тұлғалар, сондай-ақ азаматтығы жоқ тұлғалар кіреді.
Қызмет көрсетушілер тиісті салаларда мемлекеттік қызмет көрсету стандарттарын бекітетін және мемлекеттік қызмет көрсету процесін ұйымдастыратын орталық мемлекеттік органдар, сондай-ақ тиісті салада және өз деңгейінде мемлекеттік қызмет көрсету процесін ұйымдастыратын жергілікті атқарушы органдар болып табылады.
Бұл ретте, мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсынушы тікелей мемлекеттік қызмет көрсететін жеке және заңды тұлғалар болып табылады. Оның ішінде мемлекеттік органдар және олардың ведомстволық бағынысты ұйымдары, мемлекеттік емес заңды тұлғалар мен азаматтарда бола алады.
Заң жобасында қызмет көрсетуді тұтынушылардың, қызмет көсетушілердің және мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсынушылардың құқықтары мен міндеттері айқындалады.
3. Мемлекеттік қызмет көрсету стандарттары мен регламенттерін әзірлеуге талаптар белгіленді
Тізілімді Үкімет бекітетін болады және қызмет көрсетуді тұтынушыларды, қызмет көрсетушілерді, мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсынушыларды, жіктелген мемлекеттік қызмет көрсету тізбесін, мемлекеттік қызмет көрсету нысанын, олардың ақылы немесе тегіндігін көрсете отырып білдіреді. Мемлекеттік қызмет көрсетудің жіктелуін Үкімет айқындайды.
Заң жобасында мемлекеттік қызмет көрсету стандарттарын бекіту жөніндегі Үкіметтің өкілетін көрсетілген функцияны тікелей мемлекеттік органдардың құзыретіне беру арқылы, биліктің орталық деңгейіне орталықсыздандыру көзделген, бұл олардың мемлекеттік қызмет көрсету стандарттарын жедел өзектендіру жұмыстарын айтарлықтай жеңілдетеді және мемлекеттік қызметтер көрсету процестерінің сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Мемлекеттік қызмет көрсету регламенті осы мемлекеттік қызмет көрсету стандарты бекітілгеннен кейін бір ай ішінде бекітілуі тиіс.
4. Стандарт жобасын жария талқылау осы заң жобасы аясында бірінші рет енгізіледі
Мемлекеттік қызмет көрсету стандартының жобасын жария талқылау үшін мемлекеттік қызмет көрсету стандарты мемлекеттік органның интернет-ресурсында, «электрондық үкіметтің» веб-порталында және азаматтардың танысуына қолжетімді жерлерде орналасуы тиіс. Қызмет көрсетуді тұтынушылар өздерінің ұсыныстары мен ескертулерін мемлекеттік органның сайтына жүгіну немесе басқа амалдар арқылы бере алады.
Стандартты талқылаудың және пысықтаудың нәтижесі бойынша мемлекеттік орган тиісті хабарламалар жариялайды.
5. Мемлекеттік қызметтерді халыққа қызмет көрсету орталығы (ХҚКО) арқылы, оның ішінде мамандандырылған ХҚКО арқылы көрсету тәртібі белгіленді
Заң жобасында мемлекеттік қызметтерді ХҚКО және электрондық форматта көрсету тәртібі, сонымен қатар мемлекеттік қызметтерді оңтайландыру бойынша талаптар жеке регламенттелген. Қызмет көрсетуді тұтынушыларды мемлекеттік қызмет көрсету тәртібімен хабардар ету:
стандарттарды қызмет көрсетушінің интернет-ресурстарында және «электрондық үкіметтің» веб-порталында орналастыру;
стандарттарды қызмет көрсетуді тұтынушы еркін қол жеткізетін және олармен танысуға мүмкіндік беретін мемлекеттік қызмет көрсетілетін жерлерде орналастыру;
мемлекеттік қызметті көрсету мәселелер жөніндегі Бірыңғай байланыс орталығы;
қызмет көрсетуді тұтынушының жеке жүгінуі арқылы жүзеге асырылады.
6. Мемлекеттік қызметті ақылы көрсету өлшемдері белгіленді
Заң жобасында Қазақстан Республикасы заңдарымен тегін көрсетуге кепілдік берілген қызмет көрсету үшін төлем алуға жол берілмейді.
Төлемі ҚР өзге заңнамалық актілерінде белгіленген мемлекеттік қызмет көрсету құны мемлекеттік қызмет көрсету стандарттарында көрсетіледі.
7. Сотқа дейінгі шағымдану тәртібі енгізілді
Заң жобасында үш деңгейлі шағымдану процесі қарастырылған, осыған байланысты қызмет көрсетуді тұтынушы қызмет көрсетушіге, мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсынушыға және мемлекеттік қызмет көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органға жүгіне алады.
Заң жобасына сәйкес мемлекеттік қызмет көрсетуді ұсынушылары мен қызмет көрсетуші шағымды қарауы бес жұмыс күнінен, мемлекеттік қызмет көрсету сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның қарауы (МҚІЖА) он бес жұмыс күнінен аспауы тиіс.
8. Мемлекеттік қызмет көрсету сапасына қоғамдық мониторинг, бағалау және бақылау жүргізу енгізілді
Қоғамдық мониторингті мемлекеттік қызмет көрсетудің сапасын бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органның мемлекеттік тапсырысы арқылы мемлекеттік қызмет көрсету сапасына талдау жүргізу, мемлекеттік қызмет сапасына қызмет көрсетуді тұтынушылардың қанағаттанушылық деңгейін зерттеу және айқындау мақсатында аккредиттелген коммерциялық емес ұйымдар жүргізеді.
Мемлекеттік қызмет көрсету сапасына қоғамдық мониторингті коммерциялық емес ұйымдар жеке бастамасы бойынша және өз есебінен жүргізе алады.
Мемлекеттік қызмет көрсетудің сапасын бағалау және сыртқы бақылауды бағалау және бақылау жөніндегі уәкілетті органмен жүзеге асырылады. Ішкі бақылауды қызмет көрсетуші - мемлекеттік органдар МҚІЖА бекітетін үлгілік талаптар негізінде жүргізеді.
9. ҚР заңнамаға сәйкес келтіру мақсатында іліспе заң жобысы шеңберінде мемлекеттік қызмет көрсету мәселе бойынша кейбір заңнамалық актілерге түзетулер еңгізіледі
Оларға Қазақстан Республикасының Бюджет кодексі, сондай-ақ «Нормативтiк құқықтық актiлер туралы», «Әкімшілік рәсімдер туралы», «Жеке және заңды тұлғалардың өтiнiштерiн қарау тәртiбi туралы», «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік бақылау және қадағалау туралы», «Мемлекеттік құқықтық статистика және арнайы есепке алу туралы» Қазақстан Республикасының заңдары кіреді.
Барлық мүдделі мемлекеттік органдармен келісілген заң жобасын қолдауыңызды сұраймыз.

Біздің басты табыстарымыз - Тәуелсіздіктің шапшаң нығаюы және Қазақстанның халықаралық үдерістердің маңызды қатысушысы ретіндегі қалыптасуы - министр Ерлан Ыдырысов

 - Қазақстан бұдан бірнеше күн бұрын Тұңғыш Президенті күнін - қазақстандық халықтың бірлігін нығайтудың, еліміздегі бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайтудың тағы бір факторына айналған үлкен және көпқырлы мерекені атап өтті.
Қазақстан жаңа мерекені қандай жетістіктермен қарсы алды және республикамыз алдында тұрған перспективалар туралы «ҚазАқпарат тілшісімен әңгімесінде ҚР Сыртқы істер министрі Е.Ыдырысов айтып берді.
- Ерлан Әбілфайызұлы, 1 желтоқсанда біз алғаш рет елдің жетістіктері мен оның Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың сіңірген еңбектеріне, оның елді түлетудегі рөліне арналған жаңа мемлекеттік мерекені атап өттік. Қазақстан үшін бұл мерекенің маңызы қандай?
- Тұңғыш Президент күнін мерекелеу жан шақырып, тәуелсіздік алған сәттен бері 21 жыл ішінде біздің еліміз қаншалықты ілгері жылжып, шаңшаң өзгергені және дами түскені туралы ой сабақтауға мүмкіндік берді. Біздің негізгі табыстарымыз ретінде Тәуелсіздіктің шапшаң нығаюы және Қазақстанның аймақтық халықаралық үдерістердің маңызды қатысушысы ретіндегі қалыптасуын қарастырамыз. Өйткені бұдан 21 жыл бұрын кейбір шетелдік бақылаушылар Қазақстанның аяғына тұрып, өз алдына өміршең ел болып кетеріне күмәнмен қараған болатын.
Бірақ та біз олардың күмәндерін сейілтіп, тәуелсіздік алған сәттен бері жан басына шаққанда ІЖӨ-ні 16 есе ұлғайтуға қол жеткіздік. 1999 жылдан 2007 жылға дейінгі аралықта Қазақстанның ІЖӨ орта есеппен жылына 10 пайызды құрады. Жаһандық қаржы дағдарысына байланысты экономикалық өсім баяулады, дегенмен 2012 жылы ІЖӨ-нің өсуі 5 пайыздан асады деп күтілуде. Қазақстан соңғы онжылдықта неғұрлым экономикасы серпінді дамып келе жатқан 25 елдің ішінде үшінші орын алады. Біз 160 миллиард АҚШ долларынан астам тікелей шетелдік инвестициялар тарттық.
Бүкіл осы кезең ішінде біз саяси тұрақтылықты, сондай-ақ ұлысаралық және дінаралық келісімді қамтамасыз ете білдік. Біз аймақтың кейбір бөлігінде болған көптеген алауыздықтар мен жанжалдарға жол бермедік, елімізді ойдағыдай дамытуға баса көңіл бөліп, халқымызды осы идеяның төңірегіне топтастыра отырып, осы үдерістің нәтижесінде жалпы игілікке қол жеткіздік. Барлық бағыттар бойынша, біздің азаматтарымыздың материалдық жағдайы бұдан 20 жылғыдан анағұрлым жақсарды.
- Еліміздің сыртқы саясаты тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде қандай бағыттарда жүзеге асырылды?
- Қазақстанның сыртқы саясаты соңғы екі онжылдықта басты әріптестерімізбен қатынастарымызды дамытуға және нығайтуға, еліміздің айналасында қауіпсіз және қолайлы орта құруға шоғырландырылды. Еуразияның нағыз кіндігінде бола отырып, еуропалық және азиялық нарықтар арасындағы сауда ағындарынан ұту үшін біз географиялық тұрғыдан орналасқан мүмкіндігімізді қалт жібермеуе тырысамыз. Қазақстанның стратегиялық орналасуын барынша пайдаланудың кілті - Батыс пен Шығыс арасындағы ықпалдастықты ілгері жылжыту, сондай-ақ Орталық Азия аймағында халықаралық қоғамдастықтың біздің елімізге деген зор ынта-ықыласын берік сақтау болмақ.
- Осы салада қандай маңызды қадамдарды Сіз қазір мысалға келтіре аласыз?
- Жалпы, еліміздегі және шетелдегі қауіпсіздікті нығайту мәселесіне біздің қосқан алғашқы үлесіміз ретінде 1991 жылы ҚР Тұңғыш Президенті - Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың әлемдегі төртінші ядролық арсеналдан өз еркімен бас тарту жөніндегі тарихи шешімін айтуға болады. Сонымен қатар Мемлекет басшысының Кеңес Одағынан мұраға қалған Семей ядролық полигонын жабу туралы шешімі де өте маңызды. Біз сондай-ақ Орталық Азияда ядролық қарудан азат аймақ құру бойынша бастама көтердік.
Бұл саясатты жүзеге асыру орталық-азиялық көршілерімізбен екіжақты қарым-қатынастар кезінде және Шанхай ынтымақтастық ұйымы, Азиядағы өзара сенім және іс-қимыл шаралары кеңесі секілді аймақтық форумдар шеңберінде белсенді ынтымақтастық және үйлестіру шаралары арқылы аймақтық деңгейде басталады.
Біз Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы аясында интеграциялық үдерістерді дамытуда өте белсенді рөл атқарып келдік. Президент Нұрсұлтан Назарбаевтың Еуразиялық экономикалық одақ құру туралы идеясы 170 миллион адамды қамтитын әлеуетті рыногы бар үшжақты Кедендік одақ пен Бірыңғай экономикалық кеңістік орнағаннан кейін шындыққа айналды.
Біз АҚШ, Қытай, Еуропалық одақ және Ресей секілді басты әріптестерімізбен тығыз қарым-қатынас орнату арқылы аталған интеграциялық бастамаларды толықтырдық. Сонымен бірге, біз аймақтағы тұрақтылықты қамтамасыз ету үшін бірқатар салаларда көшбасшылық рөлді атқаруға тырыстық.
Бұған мысал ретінде 2003 жылы Президент Назарбаевтың негізгі әлемдік діндер арасында диалог орнату мақсатында Әлемдік және дәстүрлі дін көшбасшыларының съезін құру жөніндегі бастамасын атап кетуге болады. Үш жылда бір өтетін бұл шара төрт мәрте ұйымдастырылды, оған қатысушылар деңгейі де көңілден шығып отыр.
2010 жылы біз бұрынғы Кеңес Одағы елдерінің арасында Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымына төрағалық еткен тұңғыш ел болдық, біз Орталық Азияны «Еуропалық қауіпсіздік» ұғымы таралатын аймаққа қостық.
Ағымдағы жылдың қарашасында біз 15 айға созылған Ислам ынтымақтастық ұйымына төрағалығымызды аяқтадық. Төрағалық кезінде біз мұсылман әлемін жаңғыртуға қолдау білдіру бойынша Ұйымның әрекеттеріне жаңа серпін беруге тырыстық.
- Елбасының жаңа қандай бастамалары қазіргі уақытта әлемдік қауымдастықтың қолдауына ие болуда?
- Болашаққа көз сала отырып, Президент Назарбаев үлкен халықаралық қолдауға ие болған екі ұсыныс жасады. Біріншіден, ол «G-8» және «G-20» форумдарының шектеулі ықпалына әрекет етуге ұмтылуда әлемдік экономикаға қолдау білдіру үшін дағдарысқа қарсы іс-шараларды әзірлеу мақсатында «G-Global» форумын құруды ұсынды. Екіншіден, ол тұрақты өсімді қамтамасыз ету мақсатында трансұлттық шешімдерді қалыптастыру үшін үкіметтерді, халықаралық ұйымдарды және жекеменшік бизнесті біріктіретін «Жасыл көпір» серіктестігін құруды ұсынды. Экономикамызды «жасылдандыруда» және Орталық Азияда баламалы энергия көздерін дамытуда Қазақстанның қосатын күш-жігерінің бөлшегі ретінде, біздің жаңа елордамыз Астана 22 қараша күні «Болашақ энергиясы» тақырыбы бойынша «ЭКСПО-2017» халықаралық көрмесін өткізуші болып таңдап алынды.
- Өткерген жолды назарға ала отырып, еліміздің болашағын қалай көресіз?
- Қазір, Тұңғыш Президент күнін мерекелегеннен кейін, Елбасының басшылығымен 1991 жылдан бастап дамытып келген негіздерді назарға ала отырып, біз, бірінші кезекте, экономиканы әртараптандыруға, индустриялық дамуға үлкен көңіл бөлудеміз. Біз Қазақстанды дамыған шикізаттық емес экономикасы бар елге айналдыру үшін Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын жүзеге асырудамыз. 2014 жылға дейін қойған міндеттеріміз ІЖӨ-ні 2008 жылғы деңгейден 50 пайызға арттыруды, ІЖӨ-дегі өңдеу өнеркәсібінің үлесін 12,5 пайызға көтеруді және бірқатар салаларда еңбек өнімділігін 100 пайызға жеткізуді қамтиды.
Жалпы, Тәуелсіздікті алғалы 21 жылдан кейінгі бүгінгі күннің өзінде Қазақстан өзінің өршіл талаптары мен реформаларға деген ұмтылысын сақтап қалуда.
- Әңгімеңізге рахмет.

Әділет министрі Б.М. Имашевтің 2012 жылғы 5 желтоқсандағыПарламент Мәжілісіндегі «азаптаулардың және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерiнiң алдын алуға бағытталған ұлттық алдын алу тетiгiн жасау мәселелерi жөніндегі » Заң жобасы бойынша баяндамасы (1-оқылым)

Құрметті Нұрлан Зайроллаұлы!
Құрметті депутаттар!

Бүгінгі қаралып отырған заң жобасын әзірлеуге негіз болып, 2008 жылғы 26 маусымдағы Қазақстан Республикасы Заңымен ратификацияланған азаптауларға және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерiне қарсы конвенцияға Факультативтік хаттаманы орындау болып табылады.
Факультативтік хаттаманың 17-бабына сәйкес ол күшіне енгеннен кейін бір жылдан кешіктірмей, қатысушы мемлекеттер азаптауларға қарсы ұлттық деңгейде алдын алу тетіктерін құрады.
Қазақстан үшін Хаттама 2008 жылғы 22 қазанда күшіне енді. Алайда, 2009 жылғы 30 қарашадағы № 896 Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығы негізінде Факультативтік хаттаманың 24-бабында көзделген өз міндеттерін жүзеге асыруды үш жылға кейінге қалдыруға қатысты Қазақстан Республикасының Өтінішіне қол қойылды. Мұндай құқық Хаттаманың өзінде көзделген (24-бап).
Алдын алу тетіктерінің мәні азаптаулардың алдын алу мақсатында бас бостандығынан айырылғандарды ұстау орындарына үнемі барып тұру жүйесін құруда жатыр.
Заң жобасын әзірлеу кезінде өздерінің функцияларын орындауға ұлттық алдын алу тетігіне жеткілікті мандат беру негізгі мәселе болды.
Заң жобасын әзірлеу кезінде Үкіметтің алға қойған негізгі мақсаты – Факультативтік хаттама бойынша қабылданған міндеттемелердің орындалуын қамтамасыз ету.
Ұлттық алдын алу тетіктері мәселелері бойынша әзірленген заң жобасының жаңалығы мынада жатыр, яғни Адам құқықтары жөніндегі уәкілетті өкіл және үкіметтік емес ұйымдар арқылы азаптаулардың алдын алудың ұлттық тетігі алғаш рет енгізілуде.
Бұған қоса, қоғамдық байқау комиссиялары арқылы ғана емес, осындай комиссиялардың құрамына енбейтін басқа да қоғамдық ұйымдар арқылы да ұстау орындарының қоғамдық бақылауға қатысу мүмкіндіктері кеңеюде. Егер бүгінде Заң бойынша мұндай ұстау орындарына қоғамдық байқау комиссияларының өкілдері ғана бара алатын болса, заң жобасында мұндай субъектілердің тізбесі қоғамдық байқау комиссияларының құрамына кірмейтін үкіметтік емес ұйымдардың мүшелерімен кеңейтіледі.
Сонымен қатар алғаш рет ұлттық алдын алу тетігін мемлекеттік қаржылық қолдау қарастырылуда.
Заң жобасы үш Кодекске Қылмыстық іс жүргізу, Қылмыстық атқару кодекстері, Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекске өзгертулер енгізуді көздейді.
Одан өзге, төрт Заңға түзетулер енгізіледі: 1) Әділет органдары туралы; 2) Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде ұстау тәртібі мен шарттары туралы; 3) Кәмелетке толмағандар арасындағы құқық бұзушылықтардың профилактикасы туралы; 4) Алкоголизмге, нашақорлық пен уытқұмарлық дертiне шалдыққан ауруларды ерiксiз емдеу туралы;
Заң жобасы түзеу мекемелері мен тергеу изоляторларын, алкоголизмге, нашақорлық пен уытқұмарлық дертіне шалдыққан ауруларды еріксіз емдеу мекемелерін, қоғамнан уақытша оқшаулап ұстайтын арнаулы ұйымдарды, ерекше режимде ұстайтын бiлiм беру ұйымдарын үнемі барып тұру орындары ретінде айқындайды.
Мұндай мекемелердің жалпы саны – 451.
Алдын алу тетігі мүшелері ретінде үнемі барып тұруды мыналар жүзеге асырады:
• Адам құқықтары жөніндегі уәкілетті орган;
• қоғамдық байқау комиссияларының мүшелері;
• Ұлттық алдын алу тетігі қызметін қамтамасыз ету бойынша әлеуметтік жобаларды іске асыру туралы шарт жасасқан қоғамдық бірлестіктер мүшелері.
Адам құқықтары жөніндегі уәкілетті тұлға өзінің құзыретіне сәйкес барып тұру саны мен мерзімдері жағынан шектелмейді.
Алдын алу тетігінің басқа қатысушылары санамаланған мекемелерге жылына кемінде екі рет бара алады. Бұл ретте бір мекемеге бір рет барғанда олардың саны төрт адамнан аспауы тиіс. Біздің пікірімізше, мұндай сан осы мекемелердегі ұстау режиміне теріс әсер етуді болдырмау үшін орынды болып табылады. Бұл қағидат халықаралық сарапшылардан біз алған ұсынымдарға сәйкес келеді.
Барып тұру қорытындылары бойынша алдын алу тетігінің қатысушылары прокуратура органдары мен уәкілетті органдарға:
- барған мекемелерде ұсталушы адамдарға қарауды жақсарту жөніндегі және азаптаулардың алдын алу жөніндегі ұсынымдарды;
- заңнаманы жетілдіру жөніндегі ұсыныстарды береді.
Олардың қарау нәтижелері туралы мемлекеттік органдар алдын алу тетігінің қатысушыларын хабардар етуге міндетті.
Бұл жерде заң жобасымен алдын алу тетігінің қатысушыларының тәуелсіз қызметінің құқықтары мен кепілдіктері заңнамалық деңгейде тікелей бекітілгендігін атап өту керек.
Бұл құқық: 1) арнаулы мекемелерде ұсталушы адамдар саны туралы кез келген ақпаратты алуға; 2) арнаулы мекемелерде ұсталушы адамдарға қарауға қатысты кез келген ақпаратқа қол жеткізу; 3) қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін кез келген арнаулы мекемелерге бару; 4) арнаулы мекемелерде ұсталушы адамдармен жеке әңгімелесу; 5) өздері болғысы келетін орындарды және әңгімелескісі келетін адамдарды кедергісіз таңдау; 6) Бiрiккен Ұлттар Ұйымының Азаптауға қарсы комитетiнiң Азаптау және басқа да қатыгез, адамгершiлiкке жатпайтын немесе ар-намысты қорлайтын iс-әрекеттер мен жазалау түрлерiн алдын алу жөнiндегi кiшi комитетімен байланыс орнатуға, оған ақпарат жiберуге және оның мүшелерімен кездесуге және т.б.
Бұған қоса заңнамалық деңгейде мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың алдын алу тетігінің қатысушыларына қатысты міндеттері айқындалады.
Заң жобасы алдын алу тетігінің қатысушылары қызметіне мекемелердің ішіндегі, адамдармен, олардың өкілдерімен әңгіме өткізу, ақпаратты беруден бас тарту арқылы кедергі жасағаны үшін айыппұл түрінде әкімшілік жауапкершілік енгізді.
Бұрын мекемелерге өз бетінше баратын қоғамдық бақылау комиссиялары үшін мұндай нормалар заңнамалық деңгейде көзделмеген.
Алдын алу тетігін қаржыландыруға қатысты айтатын болсақ, Факультативтік хаттаманың 18-бабы 3-тармағына сәйкес қатысушы мемлекеттер оның жұмыс істеуі үшін қажетті ресурстарды беруге міндетті.
Осыған байланысты Заң жобасын іске асыруға жыл сайын 200 (екі жүз) млн теңге көлеміндегі шығын көзделген. Бұл сома Республикалық бюджеттік комиссияда мақұлданған.
Қазіргі уақытта Әділет министрлігі үшін еліміздің Парламентінде қабылданған «2013-2015 жылдарға арналған Республикалық бюджет туралы» Заңда тиісті сома көзделген. (Заңды а.ж. 14 қарашасында Парламент қабылдаған).
Атқарушы органдардан алдын алу тетігінің тәуелсіздігін қамтамасыз ету үшін оның қаржыландыруы мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс арқылы жүзеге асырылатын болады.
Алдын алу тетігінің қатысушыларының сараптамалық жұмыстары мен іс – сапар шығыстарына, сондай ақ арнаулы мекемелерге барып тұру қорытындылары жөніндегі есептерді дайындау бойынша жұмыстарға республикалық бюджет қаражаты есебінен төленетін болады. Бюджетте мұндай шығындар көзделіп қойған Омбудсменнің өкілі бұған жатпайды.
Алдын алу тетігін қаржыландыру рәсімдері мынадай түрде болады:
Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс шеңберіндегі конкурста ұтқан қоғамдық ұйымдар алдын алу тетігі қызметін облыстарда қолдау және құру бойынша Жобаны іске асыратын болады.
Мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс шеңберінде қызмет көрсету мемлекеттік сатып алу туралы шарт облыстарда, Астана және Алматы қалаларындағы аумақтық әділет органдары мен конкурста ұтқан қоғамдық бірлестіктер арасында жасалатын болады.
Бұл ретте ақша қатысуға тиісті мекемелердің санына қарай, әрбір облысқа саралана бөлінетін болады.
Одан өзге, заң жобасын іске асыру әділет органдарының штаттық санын көбейтуге әкеп соқпайды.

Құрметті депутаттар!

Өз сөзімді аяқтай келе, мыналарды атап өтемін:
Ұсынылып отырған заң жобасы күзетпен ұстаудың қоғамдық мониторингінің қолданыстағы тетігімен салыстырғанда, неғұрлым жетілдірілген нұсқасы болып табылады.
Заң жобасы азаптауларды ескерту тетігіне қатысуға тек қоғамдық байқау комиссиясына ғана емес, сол сияқты басқа да қоғамдық ұйымдарға және Адам құқықтары жөніндегі уәкілетті өкілдерге де тұрақты түрде қатысу мүмкіндігін береді.
Заң жобасы қоғамдық бақылау үшін мемлекеттік құрылымдардың ашықтығын және олардың халықаралық міндеттемелерді адал орындауға дайындығын тағы да растап отыр.
Баяндалғандардың негізінде осы заң жобасын қолдауларыңызды сұраймын.


Назарларыңыз үшін алғысымды білдіремін.

Құрметті Серік Нығметұлы!
Құрметті әріптестер!

2017 жыл – біз үшін ерекше жыл болмақ. Өйткені, елімізде ірі халықаралық іс-шаралар өтеді.
Ең алдымен – ЭКСПО-2017 көрмесі.
Сонымен қатар, бұл жылды қысқы Универсиада ашатын болады.
Универсиада – маңызы жағынан Олимпиада ойындарынан кейін екінші орында.
Көптеген елдер осы Универсиада арқылы Олимпиаданы өткізу мүмкіндігіне ие болған.
Мысалы, жазғы Олимпиада бойынша –Бразилия, Кеңес Одағы, Қытай, қысқы ойындар бойынша – Корей Республикасын атауға болады.
2017 жылғы Универсиаданы халықаралық деңгейде өткізу қажет.
Бұл – еліміздің әлеуетін әлемге танытудың, спорт пен дене шынықтыруды барынша көтерудің тағы бір жолы.
Осы мақсатта, құрметті Серік Нығметұлы, Сіздің төрағалығыңызбен беделді Ұйымдастыру комитеті құрылды.
27 қарашада ұйымдастыру комитетінің отырысы болды. Онда барлық негізгі ұйымдастыру мәселелері қаралды.
Спорт және дене шынықтыру агенттігінің төрағасы Т.А.Ермегияев Универсиада бағдарламасына қосуға ұсынылатын барлық спорт түрлері туралы баяндады. Сонымен қатар, еліміздегі спорттың жағдайы мен даму міндеттеріне назар аударды.
Алматы қаласының әкімі А.С. Есімов қазіргі және жаңадан салынатын спорт объектілері туралы айтып өтті. Сонымен бірге, шетел тәжірибесіне, инженерлік қамтамасыз ету мәселесіне жан-жақты тоқталды.
«Медеу» мұз айдынын, «Шымбұлақ» тау шаңғысы курортын, «Сұңқар» халықаралық шаңғы трамплин кешенін, Алматыдағы Балуан Шолақ атындағы Спорт сарайын және Алматы облысындағы Шаңғы биатлон стадионын пайдалану жоспарлануда.
Алдағы уақытта Мұз Сарайы мен Мұз Аренасы салынады.
Сонымен бірге, Атлетикалық ауыл бой көтереді.
Осы мақсатқа Президенттің тапсырмасы бойынша салынып жатқан Алматыдағы студенттер қалашығы пайдаланылады.
28 қарашада Елбасы студенттік баспана проблемасын шешуге тағы да тоқталды. Осылайша, бұл мәселеде біз Президент тапсырмасы бойынша жұмыс жүргізіп келеміз.
Сондықтан, бұл қалашық Универсиадаға қатысушыларды орналастыру үшін ұсынылатын болады.
Ұйымдастыру комитетінің отырысында Бас жоспарды және Универсиада ойындарын өткізу Концепциясын жан-жақты талқыладық.
Хаттама қабылданды, базалық міндеттер анықталды, тиісті тапсырмалар берілді.
Осыған байланысты білім саласында жоспарланып отырған жұмыстар туралы толығырақ тоқталуға рұқсат етіңіздер.
Қазақстанның студенттер құрамасы 1993 жылдан бері Бүкіләлемдік Универсиадаға қатысып келеді.
Универсиада ойындарына елімізден 228 студент қатысқан. Олар 28 медальға ие болған (11 алтын, 5 күміс, 12 қола).
Спорт және дене шынықтыру агенттігінің мәліметі бойынша елімізде алдағы Универсиада ойындарында болатын барлық спорт түрлері дамуда.
Бұл жұмыспен 12 аймақта 61 мың адам жүйелі түрде айналысуда.
Бірақ, Универсиадаға толық дайындалу үшін оқушылар мен жастардың дене шынықтыру және спорт деңгейін көтеру қажет.
Яғни, еліміздің намысын қорғайтын жас спортшыларды дайындау керек.
Өйткені, қазіргі 8-сынып оқушыларының осы Универсиадаға қатысу мүмкіндігі бар.
90-шы жылдары жасөспірімдер спортына жеткілікті көңіл бөлінбеді. Енді бұл кемшіліктің орнын толтыру керек.
Сондықтан, Универсиадаға дайындық барысында Министрлікте арнайы алқа отырысын өткіздік. Ең маңызды міндеттерді анықтадық. Қазір осы міндеттер бойынша жұмыс жүргізіп жатырмыз.
Келесі маңызды мәселелерге назар аударуға рұқсат етіңіздер.
Бірінші – оқушылар мен студенттерді оқу орнындағы секциялармен көбірек қамту.
Қазіргі уақытта жалпы білім беретін мектептердің 36 пайызында қысқы спорт түрлерімен айналысуға жағдай жасалған.
Мысалы, 25 пайыз оқушылардың шаңғы спортымен айналысуға мүмкіндігі бар.
Орта білім беру ұйымдарында спорттық секциялармен қамтылған оқушылардың үлесі –22,5 %. Бұл көрсеткіш өсіп келеді.
Универсиадаға дайындық аясында жергілікті атқарушы органдар мектептерді қажетті жабдықтармен және мамандармен қамтамасыз ету жұмыстарын күшейтуі керек деп ойлаймын.
Облыстардағы қазіргі спорттық база заман талабына сай емес.
Анықтама – қысқы спорт түрлері бойынша инфрақұрылым:
Қазақстанда барлығы 190 шаңғы базасы, 496 хоккей корты, 3 секіруге арналған трамплин, 9 коньки стадионы бар.
Ақмола облысы: шаңғы базасы – 11, хоккей корты – 111, оның ішінде жабық – 3 (2012 ж. басында жабық хоккей корты салынды) спорт сарайы - 2.
Ақтөбе облысы: 3 шаңғы базасы, 26 ашық хоккей корты, 1 спорт сарайы.
Дене тәрбиесімен және спортпен 180 мыңнан астам адам жүйелі түрде шұғылданады. Бұл облыстағы жалпы халықтың 22,9%-ын құрайды.
Батыс Қазақстан облысы: 6 шаңғы базасы, 2 спорт сарайы.
Павлодар облысы: 1 мұз сарайы, 66 хоккей қорабы, 6 шаңғы базасы, 2 шаңғы трассасы бар.
Қарағанды облысы: 83 шаңғы базасы, 49 хоккей корты, 7 спорт сарайы бар.
Маңғыстау облысы: қысқы спорт түрлері бойынша объектілер жоқ.
Алматы қаласы: 3 шаңғы базасы, 2 секіру трамплины, 1 коньки стадионы, 3 хоккей корты, 1 спорт сарайы бар.
Жамбыл облысы: қысқы спорт түрлері бойынша объектілер жоқ.
Солтүстік Қазақстан облысы: 16 шаңғы базасы, 1 биатлон, 130 хоккей корты бар.
Астана қаласы: 1 шаңғы базасы, 16 ашық хоккей корты бар, 3 спорт сарайы бар.
Оңтүстік Қазақстан облысы: 1 мұз сарайы, Төле би ауданында «Алатау» тау шаңғы базасы бар.
Қостанай облысы: шаңғы базасы – 39, коньки стадионы (ашық) – 1, хоккей корты – 43, оның 5-уі жабық корттар, 2 спорт сарайы.
Қызылорда облысы: 2013 жылы сәуір-мамырда Мұз сарайы ашылады.
Шығыс Қазақстан облысы: шаңғы базалары – 26, секіру трамплиндері – 1, коньки стадионы – 6, хоккей корты – 45, 1 спорт сарайы.
Катон–Қарағай ауданында жалпы білім беретін мектептер базасында 9 хоккей қорабы салынған, шаңғы базасы қайта құрылды;
Зыряновск қаласында жасанды жамылғысы бар 3 көп функционалды хоккей корты пайдалануға берілді. Сол жерде шаңғы базасы ашылды.
Жарма ауданы Шар қаласында бюджеттен тыс қаражат есебінен 2,0 млн. теңгеге хоккей корты салынды.
Көкпекті ауданында Көкпекті және Самар ауылдарында хоккей корттары салынды.
2011 жылы 16 хоккей қорабы, 1 шаңғы базасы салынды.
2012 жылы Өскемен қаласында 2 хоккей модулі пайдалануға беріледі.
Алматы облысы: 2 спорт сарайы, шаңғы биатлон стадионы, 1 коньки стадионы, 5 хоккей корты, 1 шаңғы базасы бар.
Атырау облысы: 2 хоккей корты, 1 спорт сарайы, Вокзал шағын ауданында жалпы сырғанау үшін мұз алаңы бар.
Қазіргі уақытта мектептер балансында 20 мыңнан астам спорт ғимараты бар.
Олардың 567-сі ғана қысқы спорт түрлеріне арналған объектілер. Яғни, жалпы саннан 35 есе аз.
Осыған байланысты, құрметті Серік Нығметұлы, облыстардың, Астана және Алматы қалаларының әкімдеріне – инвесторларды тарта отырып, спорт ғимараттарын салу, мектептер мен колледждерді спорт жабдықтарымен қамтамасыз ету бойынша шара қабылдау туралы тапсырма беруіңізді сұраймын.
Сонымен қатар, балалар мен жасөспірімдерге арналған дене шынықтыру клубтарын (Солтүстік Қазақстан облысы сияқты), сондай-ақ мектептерде арнайы спорт сыныптарын ашуды қарастыру қажет.
Бұл үшін аймақтарда мақсатты іс-шаралар жоспарын әзірлеу керек.
Біз жоғары оқу орындарының да спорттық базасын барынша дамытамыз. Бұған біздің Министрлік жауапты.
Жоғары оқу орындарының ректорларына өз объектілерінің базасында балалар мен жасөспірімдердің спорт секцияларын құру мәселесін қарау тапсырылған.
2013 жылдан бастап дене тәрбиесі және спорт мамандықтары бойынша грант санын ұлғайтамыз, дене тәрбиесі мұғалімдерінің біліктілігін арттырамыз.
Екінші – қысқы спорт түрлері бойынша дайындық деңгейін арттыру туралы.
Мектеп және колледж оқушылары үшін спартакиадалар тұрақты түрде өткізіледі.
Спартакиада нәтижесі Универсиада-2017 бағдарламасына кірген 12 қысқы спорт түрінен шаңғы жарысы, коньки тебу спорты, шайбалы хоккей, шорт-тректің дамығанын көрсетті.
Олар Ақмола, Қарағанды, Қостанай, Павлодар, Солтүстік, Шығыс Қазақстан облыстарында және Алматы қаласында қарқынды дамыған.
Еліміз бойынша жақсы дамымаған спорт түрлеріне биатлон, сноуборд, трамплин, фристайл, тау шаңғысы, мәнерлеп сырғанау жатады. Керлинг мүлде дамымаған.
Осыған байланысты спортшыларды мектеп/колледж–жоғары оқу орны–қазақстан құрамасы схемасы бойынша дайындаған жөн.
Алайда, қазіргі уақытта елімізде қысқы спорт түрлері бойынша өтетін жарыстар Универсиада ойындарымен толық сәйкес келмейді.
Универсиаданың міндетті 8 түрінен мектеп спартакиадаларында 4-еуі, республикалық универсиада кезінде 5-еуі ғана өтеді.
Біз Универсиада бағдарламасы шеңберінде спорттың қысқы түрлері бойынша ведомствоаралық үйлестіруді күшейтуіміз қажет.
Сондықтан аймақтарда оқушылар мен студенттердің қатысуымен Шағын Универсиада өткізуді ұсынамын.
Нәтижесінде оқушыларға іріктеу жүргізуге болады. Осылайша олар 2017 жылы біздің құрамаға кіре алады.
Жүлделі орын алғандарға Облыс әкімдері жоғары оқу орындарында оқуға грант бөлсе, орынды болар еді.
Осылайша біз Бүкіләлемдік Универсиадаға спортшыларды сапалы дайындау үшін мектеп пен жоғары оқу орындары арасындағы байланысты нығайтамыз.
Сонымен қатар, балалар мен жасөспірімдерге арналған спорт мектептері мен олимпиадалық резерв мектептерінің жұмысын жандандыруымыз қажет.
Олар Бүкіләлемдік Универсиаданың спорт түрлерін дамытуға базалық серпін беруі тиіс.
Үшінші – Универсиадаға 3 мыңға жуық волонтер тарту жоспарлануда.
Осыған байланысты, 2013 жылы жазда шет тілін білетін үздік студенттерден құралған волонтерларды жазғы Бүкіләлемдік Универсиада өтетін Қазан қаласына тәжірибе алуға жіберуді орынды деп есептеймін.
Сондай-ақ, оларды 2013 жылы желтоқсанда Трентино қаласына (Италия) қысқы Универсиадаға жіберген дұрыс.
Олар алған тәжірибелерін таратып, басқа студенттерді оқытатын болады.
Бұл дайындықта Білім және ғылым министрлігінің бастамасымен құрылған Ұлттық еріктілер желісі маңызды орын алады.

Құрметті әріптестер!
Аталған мәселелерді шешу 2017 жылғы Универсиаданың басты мақсаттарына қол жеткізуге, еліміздің құрама командасының табысқа жетуіне ықпал етеді. Қонақтарды абыроймен қарсы алуға, қазақстандықтарды бұқаралық спортқа тартуға және жастардың спорттық резервін құруға мүмкіндік береді.
Назар қойып тыңдағандарыңызға рахмет!

 Елордадағы Тәуелсіздік сарайында V Жалпыұлттық Қазақстан патриоттарының форумы болып өтті. Форумда Қазақстан Республикасының Мәдениет және ақпарат министрі Дархан Мыңбай сөз сөйледі.


Қадірлі отансүйер қауым! Құрметті форумға қатысушылар!
Біз бүгін алғашқы рет мемлекеттік мәртебеге ие мереке - Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті күнін атап отырмыз.
Бұл - тарихи дата, оның маңыздылығы уақыт өткен сайын арта береді. 1991 жылы дәл осы күні тәуелсіз Қазақстанның халқы ел тағдырын Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың қолына тапсырды.
Жұбан ақын айтқандай, қазақ «мың өліп, мың тірілген» халық. Бірақ кешегі сақ, ғұн, көк түрік, Алтын Орда, Қазақ хандығы заманында дәл бүгінгідей атағы аспандап, абыройы асқақтап көрген емес. Халқымызға осы атақ пен абыройды әперген - мемлекеттік қайраткерден ұлт Лидеріне айналған Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев.
***
Бүгін - тарихи күн. Біз бүгін бүкіл халық болып Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің күні - мемлекеттік мерекесін атап өтудеміз. Бұл мерекенің белгіленуі - ортақ құндылықтармен топтасқан және ертеңгі күнге деген сенімі нықталған ұлтымыздың көрегенділігі мен бірлігінің көрсеткіші.
Тұңғыш Президент күні - қазақстандықтарға тәуелсіз мемлекетіміздің қалыптасуының алғашқы қиын-қыстау жылдарына баға беруге бағытталған патриоттық тәрбиенің маңызды факторы ретінде қажет. Бұл мереке - тәуелсіздік жайындағы ғасырлық арманды және Қазақстанның табысты дамуын еліміздің Тұңғыш Президенті, нағыз Ұлт Лидерінің басшылығымен іске асыра алған Қазақстан халқының ерлігі туралы естелікті жадыда сақтауға қызмет етеді.
Бүгінде полиэтникалық қоғамдағы татулық біздің басты байлығымыз болып табылады. Тұңғыш Президентіміз толерантты Қазақстан қоғамына құқықтық және адамгершілік ахуалдың мызғымас негіздерінің іргесін қалаушы, тұрақтылықтың кепілі болып табылады. Олай болса, Тұңғыш Президент күні - бұл Қазақстан халқын топтастыруға үндейтін маңызды қоғамдық-саяси оқиға. Бұл мереке сындарлы дамуымыздың маңызды шарты ретінде ұлттың, оның ішінде ең әуелі жастардың назарын бірлігімізді сақтау қажеттігіне бағыттауы тиіс.
Бүгінде Тұңғыш Президент - бұл қазақстандықтардың кез келген кедергілер мен қиындықтарды жеңудің символы. Тұңғыш Президент күнін мерекелеу жас ұрпақты жеңімпаздық рухына және жасампаздыққа бастауға және Қазақстанның әрбір азаматының жүрегіне сенім ұялату үшін қажет.
«Тұңғыш», «тұңғыш рет» - жаңа тарихтың көптеген беттері, Мемлекет басшысының дәуірлік шешімдері және тәуелсіз Қазақстанның ішкі және сыртқы саясаттағы орасан табыстары нақ осы сөздермен байланысты.
Тұңғыш рет Қазақстан ұлттық тарихында мызғымастығы айқын көрініп тұрған егемендік пен тәуелсіздікке қол жеткізді.
Мемлекет басшысы атап көрсеткендей, «20 жыл ішінде біз қуатты мемлекеті, жаңа экономикасы, біртұтас қоғамы бар - Ұлы мұра жасадық» (ҚР Тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған салтанатты жиында сөйлеген сөзінен.)
Тәуелсіздік жылдары - бейбітшілік пен жасампаздықтың, Тарихтың торапты жолында алға қарай қуаттылықпен ілгерлеудің кезеңіне айналды.
Тұңғыш рет Қазақстан халықаралық қарым-қатынастың дербес субъектісі ретінде әлемдік аренаға шықты. Бүгінде біздің еліміз - әлемдік жетекші державалардың стратегиялық одақтасы, құрметті әріптесі. Шығыс пен Батыс, Солтүстік пен Оңтүстік біздің елімізді сенімді одақтас ретінде жоғары бағалайды, жаңа мемлекеттің қарыштап даму қарқынын мүдделестікпен бақылап, біздің бастамаларымызды мейлінше қолдайды.
Әлемнің жетекші елдері бізді мойындап қана қоймай, біздің экономикамызға миллиардтаған инвестиция құю арқылы сенімділік ахуалын нықтай түсуде. Біздің еліміз беделді халықаралық ұйымдардың құрметті мүшесі ғана емес, оларға жетекшілік жасап келеді.
Тұңғыш рет ұлт тарихында Қазақстанның мемлекеттік шекарасы халықаралық заңдастырылып, ресми ресімделді.
Осынау барлық жетістіктер Елбасымыздың ұлтымыздың және барлық келер ұрпақтың игілігі жолындағы аса қажырлы да табанды еңбегінің арқасында мүмкін болды.
Қазақстан ядролық қарудан ерікті түрде бас тартқан және өте қуатты ядролық полигонды жапқан тұңғыш мемлекет.
Мемлекет басшысы атап көрсеткендей, «бұл тарихи акт аса зор өркениеттік мәнге ие». (Елбасының Ядролық сынақтарға қарсы халықаралық конференцияда сөйлеген сөзінен)
Біз өз көршілерімізбен және одақтастарымызбен бірге өңірлік және жаһандық қауіпсіздіктің АӨСШК, ШЫҰ, ҰҚШҰ сияқты жаңа тетіктерін құрдық.
Осының барлығы қазіргі заманның аса көрнекті саясатшысы ретінде мойындалған Мемлекет басшысының өз жеріне деген мұқалмайтын саяси ерік-жігері мен перзенттік қамқорлығының нәтижесі.
Қазақстан - бұл өзінің үлгі-өнегесі арқылы әлемге бейбітшіл, еңбекқор, білімді, болашаққа құлаш ұрған, өз жерін шексіз сүйетін, өзінің алуандылығымен біртұтас халықтың неге қол жеткізе алатынын дәлелдеп берген ел.
Қазақстан - бұл Шығыс пен Батыс арасында өркениетімен, мәдениетімен жаһандық үнқатысуға бастама көтерген ел, әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің және өзге де халықаралық форумдардың өткізілетін орны.
Бүгінде бүкіл адамзат қауымдастығы этносаралық және конфессияаралық келісім, бірлік, қауіпсіздік, болашаққа деген сенімділік сияқты құндылықтарға мұқтаж болып отыр. Ел Президенті әрдайым атап көрсететініндей, бұл, біздер, қазақстандықтар бәрінен бұрын бағалай білуі тиіс қолымызда тұрған баға жетпес байлық.
Қазақстандықтар бұл байлық Мемлекет басшысының терең гуманистік бағыттағы үндескен саясатының жемісі екенін біледі.
Қазақстан - бұл ең күрделі жылдары ТМД бойынша өзінің жол нұсқайтын шамшырағы - 2030 жылға дейінгі ұзақ мерзімді даму Стратегиясын жасаған тұңғыш ел.
Өткен 15 жылда Стратегияның нәтижелілігін мынадай екі-ақ санмен көрсету жеткілікті: халықтың жан басына шаққандағы ІЖӨ көлемі 16 есеге өсіп, 12 мың долларға жетті! Осындай қысқа мерзімде ешбір мемлекет мұндай нәтижеге қол жеткізе алған жоқ.
Бұл Ұлт Лидерінің еліміздің нақты бағытын белгілеп, инновацияға ұдайы бағдар ұстауға негізделген дәйекті таңдауының нәтижесі.
Қазақстанның тұңғыш әрі жаңа келбеті - бұл таңғажайып әрі батыл көрінісіміз - Еуразияның ғажайып туындысына айналған жас елордамыз Астана.
Астана ұлттық рухымыздың өршілдігін, тереңдігі мен кеңдігін бойына сіңірді. Ол халықтың өз күшіне деген сенімділігінің, жаңарудың символына, біздің өрлеулеріміздің мақтанышына айналды.
Астана - біздің Лидеріміздің және халқымыздың тарихи көрегенділігі мен жасампаздық күш-қуатының көрінісі.
Құрметті Форумға қатысушылар! Бүгін - ұлттық мақтаныш күні.
Біз өз елімізбен мақтанамыз!
Біз Тұңғыш Президентімізбен, Елбасымызбен мақтанамыз!
Біз өзіміздің орасан жеңістерімізбен мақтанамыз!
Біз батырларымызбен мақтанамыз.
Біз алдымызға жаңа биіктерді белгілейміз.
Және де біз бұл биіктерді бағындыра алатынымызды білеміз, өйткені біз Елбасымызға, қазақстандықтарға, Қазақстанға сенеміз.
Өйткені Қазақстан - бұл сіздердің баршаларыңыз - еліміздің патриоттары. Қазақстан - елімізді биік мақсаттарға қол жеткізуге құлшыныс таныту арқылы өзінің білім-білігімен, күнделікті еңбегімен және шығармашылығымен, өзінің асқақ арманымен және күш-қуатымен ерекшеленетін барша азаматтар.
Өз Отаныңның нағыз азаматы, патриоты болу үшін міндетті түрде батыр немесе ертегінің ерек кейіпкері болу шарт емес. Қарапайым ғана өз жеріңді сүйіп, білім алып, еңбек етіп, адамдарға жақсылық жасап, яғни еліңнің, өзіңнің және жақындарыңның алдында жауапкершілкте болып, лайықты отбасы құрып, жақсы адамдарды тәрбиелей білу керек. Бұл қарапайым қағидалар баршаға таныс. Бірақ оларды жүзеге асыру үшін бүкіл өміріңді арнауың керек.
Осыған байланысты Рузвельттің «сенің өз елің үшін өлуге дайын болуың маңызды, бірақ сенің ол үшін өмір сүруге дайын болуың одан да маңызды» деген сөздері еске түседі.
Қазақстан - бүгінде іргесі берік, ынтымағы жарасқан, экономикасы қуатты, саяси жүйкесі сараланған, өз жолын, өз болашағын айқындаған, әлемдік қауымдастық алдындағы беделі биік мемлекет. Сол беделдің арқасында 2017 жылы Астанада Халықаралық «ЭКСПО» көрмесі де өтетін болды. Тарих бағасын беретін бұл ерекше жетістіктің маңызын әрбір азамат білуге тиіс деп ойлаймыз.
Елімізді биіктен биікке бастап келе жатқан Президентіміз бар.
Лидер алдағы кезде 50-100 жылда не болатынын болжап, біліп қана қоймайды, халқын соған сендіре біледі. Иландыра білетін қасиеті болады.
АҚШ-та, басқа да өркениетті елдерде Президент күнін атап өту дәстүрі қалыптасқан және мемлекеттің негізін салушыларға ұлтты ұйыстырушы ретінде бағалаудың дәстүрі бар. Оған бірнеше айтулы тұлғалар енеді: Джордж Вашингтон, Джон Адамс, Томас Джефферсон, Джеймс Мэдисон, Александр Гамильтон, Бенджамин Франклин.
АҚШ-тың негізін осындай алуан саланың айтулы тұлғалары қалаған. Ал Қазақстанның іргесін өз қолымен жасаған - Тұңғыш Президент, Елбасы, Қазақстанды, қазақ халқын, әлемге танытқан Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев. Сондықтан да ол Тәуелсіз Қазақстанның негізін салушы дара тұлға.
Тұңғыш Президентіміздің күні құтты болсын!
Жасай бер, Жаса, Қазақстан!

Гүлденген Қазақстан – Нұрсұлтан Назарбаевтың жаһандық стратегиясының шыңы

Қадірлі Төраға!
Қымбатты Мұхтар Абрарұлы!
Құрметті форумға қатысушылар мен қонақтар!

Баршаңызға Бірінші Назарбаев оқуларын өткізу жөніндегі Ұйымдастыру комитетінің атынан тағы да «Хош келдіңіздер!» деймін!
Бұл форум – теңдесі жоқ саяси және ғылыми шара екендігі анық.
Қазақстан Республикасының көшбасшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев жүргізіп отырған қазақстандық даму жолы мен моделі әлем қайраткерлері тарапынан зор қызығушылық туғызып отыр.
Осы форумға әлемдік ой-жүйенің көрнекті өкілдерінің көптеп қатысуы тегін емес.
Елбасы жетекшілігімен еліміз ешкімге ұқсамайтын экономикалық даму жолын бастады.
Даму қарқыны жағынан ХХІ ғасырдағы көшбастаушы мемлекеттердің қатарына қосылды.

Қазақстан әлемде өзінің саяси орнын айқындап алды.
Осылай планетарлық деңгейдегі саясаткер ретінде Елбасы, Қазақстанның тұңғыш Президенті зор құрметке бөленді.
Халықаралық деңгейдегі ұсыныстары қолдау тапты.
Мемлекет басшысы үшін, қоғамның қозғаушы күші халық болып табылады.
Сондықтан да билікке келген күннен бастап Елбасы қызметінің өзегі – халықтың кемел болашағы.
Оларды әлеуметтік жағынан қорғау мақсаттарына бағытталған.
Нұрсұлтан Назарбаев халық жүрегінің тынысын басшылыққа алды.
Бейбіт саясат пен ұлтаралық келісімді қамтамасыз етті.
Қазақстан халық Ассамблеясын құрды.
Ядролық қатер – Семей сынақ полигонын жапты.
Елбасы жаһандық ядролық сынақсыз аймақ құру жөнінде ұсыныс берді.
Әлем халқы Қазақстан басшысының ұлы бастамасына қолдау көрсетті.
Ұлттың қамын ойлайтын, дамудың келешегін болжайтын дара саясат ұсынған Нұрсұлтан Назарбаев жас мемлекетті экономикасы орнықты 51 елдің қатарына қосты.
Қазақстан кешегі тоталитарлық жүйенің түйіндерін шешіп, зайырлы, құқықтық мемлекетке айналды.
Европаның төріне шықты.
Діни толеранттылыққа қол жеткізді.
Нұрсұлтан Назарбаев халықтан шыққан, шынайы халық көсемі, ірі саяси тұлға!

«... Әуелі ол заманда ел басы... болады» деп жазған еді ұлы Абай.
Болашақты болжаған Абай бабамыз қандай ұлы болса, халық, заман сынынан мүдірмей өтіп келе жатқан Назарбаев та сондай ұлы тұлға!
Мұны тарих, мұны әлем мойындап отыр.
Жаһандық саясат, Қазақстандағы саяси-әлеуметтік, ұлттық татулық тәжірибелері әлемдік даму контексінде қаралады деп сенемін.
«Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» бірінші халықаралық Назарбаев оқуларының жұмысына сәттілік тілеймін!

Қадірлі форумға қатысушылар мен қонақтар!
Ханымдар мен мырзалар!

Көптеген мысалдар көрсетіп отырғанындай, адамзаттың дамуы жаңа мемлекеттер құрудың шешуші кезеңдерінде ерекше пассионарлық жетекшілер пайда болып, тарихқа еніп жатады. Олар жаңа елдер тәуелсіздігінің символдары ғана емес, сонымен қатар беделі орныққан рухани, зияткер көшбастаушылары ретінде де танылуда. Олардың ықпалы жекелеген мемлекет шеңберінен тыс шығып, өркениеттің дамуына да жүйелі түрде ықпалдық етіп жатады. Олар Джордж Вашингтон, Махатма Ганди, Нельсон Мандела, Мұстафа Кемал Ататүрк, Махатхир Мохамад және басқа да көшбасшылар.
Осындай пассионарлық тұлғалардың қатарына, сөзсіз, Қазақстан халқының Әлем таныған көшбасшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев жатады.
ХХ ғасырдың соңы, КСРО-ның күйреуі және Еуразиядағы жаңа мемлекеттердің құрылуы адамзатқа мүлдем жаңа тәжірибе алып елді. Тоталитарлық биліктен демократиялық мемлекетшілдікке ауысу секілді күрделі міндеттерді шешуді қажет етті. Дәл осы кезде, Нұрсұлтан Назарбаевтың түбегейлі негіздеген және іске асырған моделі ең тиімді деп танылды да, біздің Ұлт көшбасшысының айқындаған дамудың қазақстандық жолы әлемде үлкен ынта-ықылас туғызды.
Бүгін таңда бұл жалпыға танылған,және де «Назарбаев феномені» хақынада көбісі айтып та, жазып та жүр. Әлемге танылған мемлекет басшылары, сарапшылар мен экономистер, халықаралық ұйымдар мен ірі компаниялардың басшылары Қазақстан мен оның басшысы туралы ерекше құрметпен және таңданыспенен тілге тиек етеді. АҚШ Президенті Барак Обама Назарбаевты «әлем басшыларына үлгі боларлық тұлға» деп атады. Пан Ги Мун да, Владимир Путин, Ху Цзиньтао, Маргарет Тэтчер, Энтони Блэр де, дүние жүзінің басқа да көптеген белгілі саясаткерлері де осы пікірде.
Сондықтан бұл феноменді зерттеу Қазақстанның жаңа заманғы тарихын түсіну үшін ғана емес, сонымен қатар күллі әлем дамуының қазіргі заманғы процестерін ұғу үшін де маңызды.
Нұрсұлтан Назарбаевтың феномені – өте көп қырлы құбылыс.
Ең алдымен, жоқ жерден жаңа мемлекеттің іргесін қалау. Алайда, математик-ғалым ретінде, жоқтан емес, кері шамалар шегінен бастады десек, ағат айтпаймыз. Мемлекеттің негізі мен бүкіл халықтың менталитетін принципті түрде өзгерту, бір мезетте үш өлшем бойынша: нарықтық экономикаға, демократияға, адам санасындағы либералдық құндылықтарға ауысу талап етілді. Бұл күрделі ауысу жүзеге асты.
Егемен Қазақстанның қалыптасуы мен табыстарын біз Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен байланыстыруымыз заңды. Ұлы математик Блез Паскаль: «Көрегендік дегеніміз - басқару» деп нақты айтып еді. Ғылыми көрегендіктің таңғажайып күші мен Президенттің стратегиялық таланты,саяси өрлігі мен мақсатқа жетудегі табандылығы аса күрделі процестерді тиімді басқаруға мүмкіндік берді.
Президент тұлғасының принципті рөлін біз стратегиялық жоспарлау және стратегиялық жоспарларды іске асыруды қамтамасыз ету секілді мемлекеттің базалық функциялармен байланыстырамыз. Олар Нұрсұлтан Әбішұлының кең ауқымды жумыстарының бірқатарында шоғырланған.
Ең алдымен , ол жаңа Конституция. Ол реформалардың іргесін қалап, Н. Ә. Назарбаевтың шынайы туындысына айналды. Ол: «Планетадағы әр халыққа мұндай жеребе түскен емес, кез-келген халық осындай қысқа мерзім ішінде күрделі міндеттерді шешкен жоқ. Ұлтаралық келісім мен саяси тұрақтылықты сақтай отырып, дербес күшті мемлекет пен тиімді экономиканы құру –ХХІ ғасыр табалдырығында қалыптасатын міндеттің тілі, міне осы».
Қазақстан халқының бірлігін қамтамасыз еткен шеберлікпен байыпталған бағыт – біздің мемлекеттің негізін қалаған тұлғаның ұлы жетістіктерінің бірі. Әлемде бүгін аласапыран болып жатқанына қарамастан, елде тұрақтылық, ұлтаралық және конфессияаралық келісім қамтамасыз етілді.
Қазақстандықтардың мүмкіндік шекаралары түсінігін түбірімен өзгерткен келесі базалық құжат, 1997 жылы ұсынған «Қазақстан -2030» стратегиясы болатын.Қазақстанның бұл кезеңдегі жағдайы мәз емес еді, ал қазір біз дүниетанымы мүлдем өзгерген елде өмір сүріп жатырмыз.
Н. Ә. Назарбаев саясатқа бірқатар принципті жаңалықтар алып келді, оның бірі – Президенттің Қазақстан халқына жолдаулары. Жолдаулар басқа елдерде де қолданылады, бірақ олар әдетте міндеттердің белгілі бір шеңберінен аспайды да, жоғарғы заңдылық органға ғана арналады. Ал Қазақстанда мемлекет басшысының жолдаулары бүкіл халыққа арналады, онда бүкіл елдің алдында міндеттер қойылады.
Ең бастысы – Елбасы бүкіл қазақстандықтарды өзінің сенімді мүдделестері мен реформаларын қоса жасаушы авторларының деңгейіне дейін көтереді. Мұндай механизм біздің ұмтылыстарымыздың бірлігі мен басқа да билік әрекеттерінің нақты келісімін қамтамасыз етеді.
Осының арқасында экономиканы түбегейлі өзгертудің сәтті мүмкіндігі туды. Президент Назарбаев экономикалық парадигманың принципті өзгеруіне ықпал етті, әлеуметтік тұрғыдан бағдарланған нарықты экономиканың тұжырымдамасы жасаланды. Бұл әлеуметтік бағдар жаңа Қазақстанның басты принциптерінің бірі болып қалып отыр.
Экономиканы диверсификациялаудың, табиғи куатты тиімді пайдаланудың және жоғары технологиялық өндірісті дамытудың міндеттері қойылды. Президент индустриалдық дамытуды «елді дамытудың үміті мен жаңа мүмкіндіктері» ретінде айқындады. «Қазақстан -2030» стратегиясы маңызды кезеңдердің бірін бастады – әупірімдеп өмір сүру стратегиясынан қалыпты өсу моделіне көшті. Соның нәтижесінде, үшінші әлем елдерінен біріншілердің қатарына теңдесі жоқ серпін жасады.
Әлем сарапшыларының бағалауы бойынша ХХІ ғасырдың бірінші он жылдығының экономикасы ең қарқынды дамыған 25 елдің ішінде Қазақстан үшінші орынды иеленді.
Сондай-ақ, Президент Н. Ә. Назарбаев жүзеге асырған экономикалық үлгі әлемдік дағдарыс кезеңінде ең тиімді және тұрақты болды. Біздің мемлекетіміздің басшысы, жаһандық ауқымдағы саясаткер ретінде, дағдарыстың қайнарларын зерттеп қана қойған жоқ, сонымен қатар барлық деңгейде ( жалпы әлемдік, аймақтық, мемлекеттік) оны ығыстырудың жүйелік шараларын ұсынды. Қазақстанның дамуына әлемдік дағдарыстың ықпалын ырықсыздандырып, қалыпты өсу траекториясына дереу оралуға алғышарттар жасалынды.
Қазақстан экономикалық үлгісінің әлемдік бағалауларының жарқын көрінісі – Давостағы Бүкіләлемдік экономикалық форумның ғаламдық бәсекеге қабілеттілік индексіндегі көрсеткіштеріміздің артуы. 2012 жылы еліміз бірден 21 позицияға көтеріліп, бәсекге қабілеттілік рейтингісінде 51 орынға ие болды. Бір жыл ішіндегі мұндай серпін басқа елдердің ешқайсысының еншісіне жазылмапты.
Қысқа уақыт ішінде жетекші елдерді қуып жету үшін, Президент үдемелі индустриалдық-инновациялық дамудың жаңа үлгісін ұсынған болатын. Оның жүзеге асырылуы ел өзгеруінің мықты факторларының бірі болып келеді. Ол экономика векторын шикізаттық қалыптан технологиялық бағдарға жүйелі түрде өзгертілді.
Тағы бір өзекті бағыттың бірі - Президент Н.Ә. Назарбаевтың зияткер ұлтты қалыптастыру бағыты. Жаңа көзқарастағы қазақстандықтарды тәрбиелеу, адамзаттық капиталдың жаңа деңгейі – жаңа экономиканы қалыптастырудың басты шешімі болып табылған-ды. Мұндай бағытты Қазақстан Президенті Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен жүзеге асырып келеді. Соның нәтижесінде, білім беру жүйесін дамытуда нағыз серпіліс жасалынды.
Нұрсұлтан Назарбаевтың саяси қажымас қайратының арқасында дендеп бара жатқан енжарлықты ауыздықтап, кадрларды даярлаудың принципті жаңа жүйесін құруға мүмкіндіктер жасалынды. Қазақстан бұрыңғы кеңестік елдердің ішінде бакалаврлар, магистрлер мен философия докторларын (PһD) үш сатылы даярлау ісіне бірінші болып көшті. Бұл жалпы әлемдік және еуропалық деңгейдегі білікті мамандарды тәрбиелеу мүмкіндігін жасады.
Білім беруді жаңғыртудың Елбасы ұсынған «Болашақ» бағдарламасы ерекше ілтипатпен айтуға болады, соның арқасында мыңдаған қазақстандықтардың дүние жүзінің ең үздік университеттерінде оқу мүмкіндігін алды. Әрине олардың қатарында қазіргі форум өткізіліп жатқан Назарбаев университеті де бар. Бұл Нұрсұлтан Әбішұлының жоспары бойынша құрылған жаңа үлгі, постиндустриалды үштігі – білім, ғылым мен инновация әлемінің үйлесімді үлгісі бола білді. Бүгінгі таңда Назарбаев Университеті еліміздің бүкіл білім беру жүйесіне жаңа тәжірибе таратудың тұтқасына айналды.
2009 жылы Елбасы дүниежүзілік ең озық трендтерге сай, ғылымды басқарудың принципті жаңа үлгісін шығарды. Ғылымның жаңа векторы белгіленді – әлемдік деңгейге жылжып, экономикаға шынайы қамқорлық жасалынды. Нұрсұлтан Назарбаев атап өткеніндей, «дәл осы ғалымдар Қазақстанның дамуына шешуші үлесін қосатын уақыт келеді ». Жалпы, Елбасы Қазақстан үшін жаңа бағыт – инновациялық дамуда барлық қорларды – білім, ғылым, бизнесті бір арнаға тоғыстыра алды.
Н. Ә. Назарбаевтың маңызды ерекшелігі терең ғылыми талдау және саясатта әлемдік дамудың негізгі мегатрендтері жүйелі түрде қолданысқа енді.
Қазақстан әлемдегі берік ұстанымы бар аймақтық ірі мемлекеттердің біріне айналды. Егемен елдің алғашқы шешімдерінің өзінде ғаламдық маңыз бар. Әлемде төртінші ядролық держава бола отырып, одан бас тарту қазіргі әлем қауіпсіздігінің маңызды факторларының біріне айналды.
Қазақстан көптеген мәртебелі халықаралық ұйымдар мен одақтардың бастамашысы мен белсенді қатысушысы ретінде танылды. Мысалы, Азиядағы өзара ықпалдастық пен сенім шаралары бойынша кеңес (АӨСШК), Президентіміз айтқандай, «Қазақстанның дипломатиялық доктринасының квинтэссенциясы». ЕҚЫҰ, ИКҰ және ШЫҰ сияқты мәртебелі халықаралық ұйымдардағы өз төрағалығының шеңберінде, еліміз аймақтық қауіпсіздік пен ынтымақтастық жүйесін бекітуге салмақты үлес енгізуде.
Қазақстан көпполярлы және өзара біте қайнасып жатқан әлем идеологиясын қолдайды. Бұл ретте Н. Ә. Назарбаев ХХІ ғасырдың жаһандық індеттеріне қарсы тұрудың ұжымдық тұрғыдағы қажеттіліктері, өркениет пен дін диалогын треңдету үрдістері идеясын айтудан бір жалыққан емес.
1994 жылы Мәскеу мемлекеттік Университетінде сойлеген сөзі көптің жадында – онда еуразиялық интеграция идеясы алғаш рет айтылды. Ол Еуразиялық идеяны,қазіргі заманда оны ғылыми дамытудың өзегін принципті түрде жаңаша ұғынудың нәтижесіне ұласты. Осы идеяны іске асырудың жаңа кезеңдері деп ЕврАзЭС пен Кедендік Одақты айта аламыз, Бірыңғай экономикалық кеңістік құрылуда.
Еуразиялық идеясы ҰККҰ, ШЫҰ және т.б. мемлекетаралық ықпалдастықтың басқа да тетіктері арқылы таралуда. Ол ЕҚЫҰ-да нақтылы түрде іске асты- Астанада ЕҚЫҰ парадигмасын еуропалық тан еуразиялық ауқымда кеңейту туралы тарихи шешім қабылданды.
Сөйтіп, еуразиялықтың әуелгі теориялық идеясы Президентіміздің сенімді қолымен ауқымды саяси және экономикалық ақиқат арнасына тоғытылды.
Әлемде «Назарбаев феномені» делініп кеткен қағида осы айтылған әңгімемен шектелмесе керек. Форумда Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың іргелі қызметінің басқа да көптеген қырларын айшықтайтын еңбектер ұсынылып отыр.
Көбіміз тарихи оқиғалар мен танымал тұлғалардың мән- маңызын ажырата бермейміз. Дегенмен,салғырттықтан бойымызды аулақ салып, өзіміз өмір суретін жас мемлекеттің ұғымын, оның әлем таныған Көшбасшысын мейлінше тануға талпынғанымыз абзал.
Елбасы үнемі болашақты болжайды. Сондықтан, жаңа әлем реттілігіне қатысты оның пайымдары мен көзқарасы біз үшін аса маңызды. «Назарбаев оқуларындағы» басты міндет осы деп білемін.
Форумның жұмысын адамзаттың өз өркениетін дамыту жолдарын ғылыми тұрғыдан түсінудің құрамдас бөлігі ретінде қабылдаған жөн деп ойлаймын. Бұл қазіргі ғана емес, болашақ ұрпақ үшін де маңызды әрі жауапты міндеттердің бірі деп білемін.
Тыңдағандарыңыз үшін алғыс білдіремін!

Құрметті Серік Нығметұлы!
Құрметті Үкімет мүшелері!

Бүгін іс-шаралардың жедел қаржыландырылуын қамтамасыз ететін, ағымдағы жылғы 16 қарашадағы Республикалық бюджеттік комиссияда мақұлданған «2012-2014 жылдарға арналған республикалық бюджет туралы» Қазақстан Республикасының Заңын iске асыру туралы» Қазақстан Республикасы Үкiметiнiң 2011 жылғы 1 желтоқсандағы № 1428 қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулы жобасы қарауға енгізіліп отыр.
Іске асыру туралы қаулының жобасында 2012-2016 жылдарға арналған макроэкономикалық көрсеткіштер болжамының өзгеруіне сәйкес 2012 жылғы бюджетке енгізілген өзгерістер орындауға қабылданып отыр.
Заң жобасы Парламентте жеделдетілген тәртіппен, талқылаудан түзетусіз өтті.
Қаулының жобасы Бюджет кодексінің талаптарына сәйкес қалыптастырылған, жергілікті атқарушы органдарға берілген нысаналы трансферттердің сомасы, 2012-2014 жылдарға арналған басым республикалық бюджеттік инвестициялардың тізбесі бойынша қайта бөлу және 2012 жылға арналған мемлекеттік тапсырмалардың тізбесіне өзгерістер мен толықтыруларды қамтиды.
Сондай-ақ бюджет заңнамасына сәйкес бюджет жобасында бюджеттің жалпы параметрлеріне әсер етпейтін түзетулердің ескерілгенін (бюджеттік инвестициялық жобалар бойынша шығыстардың қайта бөлінуіне, Атом энергиясы жөніндегі агенттік құрылуына және тағы басқаларына байланысты) атап айту қажет.
Бюджеттi нақтылау жүргізу кезiнде мынадай:
- тегiн медициналық көмектiң кепiлдiк берiлген көлемi шеңберінде жоғары мамандандырылған медициналық көмек көрсету;
- «Балапан» бағдарламасы шеңберінде мектепке дейінгі балалар ұйымдарында мемлекеттік тапсырыс орналастыру;
- астықты экспортқа тасымалдау құнын арзандатуды субсидиялау;
- Астана қаласының автожолдарын, сумен жабдықтау және су бұру жүйелерін дамыту сияқты бірқатар әлеуметтік маңызы бар іс-шаралар бойынша сомалары ұлғайтылды.
Ағымдағы қаржы жылының аяқталуына бір айдан аз уақыт қалғанын ескере отырып (қазынашылық органдарының
20-шы желтоқсан күні барлық төлемдер мен аударымдарды жабады), бюджеттік бағдарламалардың әкімшілері Бюджет кодексіне сәйкес келісімдерде нысаналы трансферт көлемдерін өзгерту бойынша түзетулерді барынша қысқа мерзім ішінде жүргізулері қажет.
Құрметті Серік Нығметұлы!
Жедел іске асыру мақсатында және жылдың аяқталуына дейін уақыттың шектеулі екенін ескере отырып, бюджеттік бағдарламалар әкімшілеріне мыналарды:
- бір күндік мерзімде Қаржы министрлігіне нақтыланған бюджеттік өтінімдерін ұсынуды және «Мемлекеттік жоспарлау ақпараттық жүйесі» дерекқорына тиісті өзгерістерді енгізуді;
- қаржыландыру жоспарларына өзгерістер енгізуді жеделдетуді және бюджет қаражатының толық игерілуін қамтамасыз етуді тапсыруыңызды сұраймын.
Назар қойып тыңдағандарыңыз үшін рахмет!

Құрметті Серік Нығметұлы!
Құрметті Үкімет мүшелері!

Елбасы Н.Ә.Назарбаев жастардың бүгіні мен болашағына қамқорлық жасауды өз саясатының негізгі мәні деп санайды.
Биылғы жылы Президент жастар саясатын жетілдіру бойынша бірнеше іргелі тапсырмалар берді.
Бұл міндеттер Жолдауда, Қазақстан халқы Ассамблеясында сөйлеген сөзінде, бағдарламалық мақаласында, Назарбаев университетіндегі дәрісінде және «Жас Отанның» ІІ съезінде қойылды.
Аталған тапсырмалар бойынша мынадай жұмыстар атқарылуда.
Бірінші. Басқарудың түбегейлі жаңа институционалды моделі жасалды.
Министрлік құрамында Жастар ісі комитеті, аймақтарда – тиісті басқармалар құрылды.
ҚР Президенті жанындағы Жастар саясаты жөніндегі кеңес жұмысының форматы жаңарды.
Елбасының тапсырмасына сәйкес жастар саясаты жөніндегі аймақтық кеңестерді әкімдер басқарады.
Осылардың бәрі жауапкершілік деңгейін арттырады.
Екінші. Жастардың негізгі «әлеуметтік лифтісі» ретінде білімнің рөлі артуда.
Соңғы 10 жылда арнаулы орта білімі бар қазақстандықтардың саны 40%-ға, жоғары білімі барлар – 3 еседен артық өсті.
Саны жағынан, бұл әлемдік тенденцияға сай келеді. Жоғары білім бойынша бұл көрсеткіш тіпті асып түседі.
Сондықтан қазіргі уақытта ең бастысы – білімнің сапасы және оған деген сұраныстың болуы.
Елбасының осы талаптарын орындау үшін кәсіптік білім жүйесі жұмыс берушілер мен еңбек нарығы талаптарына сай келуі қажет.
Техникалық және кәсіптік білім жүйесінде соңғы 2-3 жыл ішінде осы бағыт бойынша жақсы нәтижелерге қол жеткізілді.
Оған бөлінген қаржы 3 есе өсті.
Бұрын көптеген жылдар бойы гуманитарлық мамандықтар басым болып келген. Ал, қазір кадрлар даярлау жүйесі нарықтағы нақты сұранысқа сай болып келе жатыр.
Жұмыс берушілер техникалық және кәсіптік білім жүйесінде белсенді жұмыс жүргізуде.
Олар кадрлар даярлауды басқарудың жоғары органдары – Ұлттық кеңестің, салалық және аймақтық кеңестердің жұмысына қатысады.
Нақты көрсеткіштер слайдта көрсетілген.
Ең бастысы, Елбасының тапсырмасы бойынша оқытудың дуальді жүйесі кең көлемде енгізілуде.
Ендігі міндет – жоғары білім жүйесін еңбек нарығының талаптарына сәйкестендіру қажет.
Қазіргі уақытта оның жеке меншік сегменті көбінесе халықтың сұранысына байланысты болып жатыр.
Нәтижесінде көптеген бітірушілер жұмысқа орналасуда қиындыққа тап болуда.
Мемлекеттік тапсырыс бойынша мамандар даярлау нарық сұранысына бағытталып жатыр.
Енді мемлекеттік, жекеменшік сегменттерде кешенді шараларды жүзеге асырамыз. Оған жұмыс берушілер қатысады. Кәсіптік стандарттар әзірленеді, тәуелсіз біліктілікті растау енгізіледі.
Осылардың бәрі – білім сапасының өсуін және мамандарға қажеттілікті қамтамасыз етеді.
Бұл – білімді, жастарды «әлеуметтік лифтіге» айналдырудың басты шарты.
Үшінші. Тәрбие жұмысын күшейту.
Бұл бағытта Оқыту процесінің тәрбие компонентін күшейту бойынша үлгілік кешенді жоспар қабылданды.
Ол 2013 жылдан бастап іске асырылады.
Үкімет Оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамыту жөніндегі 2012-2016 жылдарға арналған ұлттық іс-қимыл жоспарын қабылдады.
Біз жастар арасындағы діни экстремизмнің алдын алуға барынша назар аударамыз.
Барлық деңгейдегі білім беру ұйымдарының басшылары үшін Дін істері агенттігі мен Ұлттық қауіпсіздік комитетінің қатысуымен тұрақты кеңестер өткіземіз.
Аталған жұмыстар бұдан әрі күшейтілетін болады.
Елімізде жастар ұйымдарының саны өсуде. Олардың құрылымы мен шоғырлануы өзекті болып отыр.
Бұл процесте «Жас Отан», 10 ірі республикалық жастар ұйымы және «Жас Ұлан» балалар мен жасөспірімдер ұйымы маңызды орын алады.
Жастар ұйымдарын шоғырландыру –жаңадан құрылған Жастар ісі комитетінің басты міндеттерінің бірі.
Төртінші.Елбасының тапсырмасына сәйкес Мемлекеттік жастар саясаты тұжырымдамасының жобасы бойынша «Нұр Отан» партиясымен, «Жас Отанмен» және т.б. ұйымдармен бірігіп, жұмыс жалғасуда.
Жаңа Тұжырымдаманың мазмұны ерекше.
Онда білім алушы жастар ғана емес, сонымен қатар, ауылдық, жұмысшы, өз бетінше жұмыс істейтін, жұмыссыз, маргиналды және тағы басқа барлық санаттағы жастар мәселесі де толығымен қарастырылуда.
Тұжырымдама жобасы 11 бағыттан тұрады. Жоба жастар арасында қызу талқылануда.
Жобаға Елбасы ұсынған барлық базалық ұсыныстар қосылатын болады.
Бесінші. Жастарды жұмыспен қамту.
2001 жылмен салыстырғанда жастардың жұмыссыздық деңгейі 4 есеге азайып, 3,8%-ды құрап отыр.
Бұл көрсеткіш Еуропа мен ТМД елдерінде шамамен 18%, ал кейбір елдерде 40%-дан асады.
Біздің елімізде жастарды жұмыспен қамту мәселесі «Жұмыспен қамту – 2020» бағдарламасы және басқа да әлеуметтік маңызы бар жобалар арқылы іске асады.
Атап айтқанда, «Жасыл ел» жобасы. Оған 7 жылдың ішінде 160 мыңнан астам студент және жұмыссыз жастар тартылды.
«Дипломмен ауылға» жобасы бойынша жұмысқа орналасқан педагогтердің саны 1,8 есеге, дәрігерлердің саны 2,7 есеге артты.
«Жастар саясаты» жобасының арқасында соңғы 3 жыл ішінде 50 мыңнан астам бітіруші тұрақты жұмысқа орналасты.
Бұдан басқа да көптеген жобалар іске асуда.
Сонымен қатар, алаңдаушылық туғызатын бірқатар мәселелер де бар.
Бірінші – жұмыссыз жастар құрамының өзгеруі.
Жұмыссыздық деңгейі жалпы азайып келе жатқанымен, олардың арасында жоғары және кәсіптік-техникалық білімі бар жастар көп.
Екінші – өз бетімен жұмыс істейтіндердің саны азаймай отыр. Ол – 2 млн-нан астам адамды құрайды.
Үшінші – техникалық және жоғары оқу орнын бітірушілердің едәуір пайызы жұмысқа орналаспай отыр.
Білім жүйесі оларды бірнеше ай қадағалап отырады.
Кейін олар назардан тыс қалады.
Мұндай жағдайларға жол бермеу керек.
Сондықтан, жастарды жұмысқа орналасуға қолдау көрсетудің жаңа кешенді жүйесін құру қажет.
Бұл жүйеге Еңбек министрлігі, Білім және ғылым министрлігі және басқа министрліктер мен жергілікті атқарушы органдар толығымен қатысуы тиіс.
Жаңа жүйе – жастарды жұмысқа орналастыруға нақты және толық мониторингті жүзеге асырады.
Ең бастысы, жұмысқа орналасуға нақты көмек көрсетеді.
Бұл арада, жергілікті атқарушы органдардың, ірі кәсіпорындардың рөлі өте маңызды. Әсіресе индустрияландырудың мемлекеттік бағдарламасы мен бизнес жол картасына қатысушылардың орны айрықша.
Мұндай жүйені енгізу, Елбасы «Жас Отанның» ІІ съезінде айтып өткен Арнайы бағдарламасының маңызды позициясына айналуы тиіс.Сонымен қатар, бұл жүйе, Елбасының жастар саясаты бойынша тапсырмаларын іске асыру жөніндегі іс-шаралар жоспарына енуі қажет.
Осындай жоспарды әзірлеуге барлық орталық және жергілікті басқару органдары қатысуы тиіс деп ойлаймын.
Құрметті әріптестер!
Елбасының жаңа тапсырмаларына сәйкес әзірленіп жатқан «Мемлекеттік жастар саясаты туралы» заң жобасына өзгерістер мен толықтырулар енгізілетін болады.

Құрметті Төраға!
Құрметті депутаттар!

Сіздердің назарларыңызға ұсынылып отырған Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі туралы заң жобасы Елбасының 2011 жылғы халыққа жолдауына сәйкес әзірленген.
Бұл міндет 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік білім бағдарламасына енгізілген.

Жүйенің негізгі мақсаты – кәсіптік-техникалық, жоғары білім алуға мемлекеттік қолдаудың жаңа механизмін енгізу.
Заң жобасы әлемдік тәжірибе негізінде дайындалды.
Мұндай Білім беру жинақтау жүйесі бірнеше елдерде бар.
Олар: Бельгия, Канада, Малайзия, Нидерланды, Сингапур, Испания, Швеция, Ұлыбритания, АҚШ.
Мұндай шоттарда қаржы жинауға мемлекет жеңілдіктер мен субсидиялар беру арқылы қолдау көрсетеді.
Бұл тәжірибе заң жобасын әзірлеу кезінде ескерілді.
Біздің елімізде білім алуға қолжеткізуді қамтамасыз ететін 2 механизм бар.
Біріншісі – мемлекеттік гранттар. Студенттердің төрттен бірі мемлекеттік грант арқылы оқиды.
Екіншісі – мемлекет кепілдік беретін білім беру кредиттері.
Мемлекеттік білім беру жинақтау жүйесі үшінші механизм болмақ. Ол:
- біріншіден, халыққа балаларын оқыту үшін қаржы жинауына жеңілдік жасайды;
- екіншіден, оқуға жұмсалатын шығындардың бір бөлігін мемлекет өз мойнына алады.
Заң жобасында бұл жүйенің мынадай жұмыс істеу принципі қарастырылған.
Қазақстан Республикасының кез келген азаматы салымшы (вкладчик) бола алады. Ол қатысушы банкте білім беру жинақтау шотын ашады.
Осылардың бәрі ерікті түрде жүзеге асады.
Бұл шотқа салымшының өзі немесе басқа адамдар қаржы салады.
Олар ата-ана, туыстары, ұйымдар, тағы басқалар болуы мүмкін.
Заң жобасында олардың шеңбері шектелмеген.
Алғашқы жарна (взнос) – 3 айлық есептік көрсеткіштен (МРП) басталады.
Келесі салымдар мен олардың мерзімін салымшы немесе басқа да енгізуші адам өздері біледі, өздері анықтайды.
Жинақталған қаржы үш бөліктен тұрады.
Бірінші – бұл салымшы немесе басқа адам салған ақша.
Екінші – банктің ай сайын ақшаны капиталға айналдыра отырып, сыйақы беруі.
Бұлар кәдімгі банктегі депозиттер сияқты жүзеге асады.
Сонымен қатар, үшінші бөлігі – мемлекеттің сыйақысы.
Ол осы заң жобасында белгіленеді.
Сыйақы мөлшері, жинақталған ақшаның көлеміне қарай – жылына 5 пайыз.
Ал, кейбір басымдық берілген адамдар топтары үшін (жетім балалар, мүгедектер, көп балалы және табысы аз отбасылар) – 7%.
Мемлекеттің сыйақысы бойынша табыс салығы (подоходный налог) алынбайды.
Азаматтардың білім беру жинағына (5 млн. теңгеге дейін) депозиттерді сақтау қоры арқылы мемлекет кепілдік береді.
Бұл жинақтар Қазақстан Республикасында, сонымен қатар шетелде де тек білім алуға жұмсалады.
Заң жобасында салымшының оқуға төлеу тәртібі нақты көрсетілген.
Төлем – оқудың барлық кезеңіне немесе қысқа мерзімдер бойынша енгізілуі мүмкін. Мысалы, жинақтауды жалғастыра отырып, семестр бойынша да бөліп төлеуге болады.
Заң жобасында салымшының мемлекет сыйақысын сақтай отырып, білім беру жинақтау салымының қаражатын алу құқығы қарастырылған. Сонымен қатар, жинақталған қаражатты мақсатты пайдалану шартымен оны үшінші тұлғаға жіберу құқығы да көзделген.
Егер жинақталған қаражат өз мақсатына жұмсалмаса, онда мемлекет сыйақысы бюджетке қайтарылады. Нақты айтсақ:
- Негізгі мақсаты сақталмай, салымшының бастамасы бойынша шарт мерзімінен бұрын немесе аяқталуына байланысты бұзылса;
- Салымшының оқудан шығарылған күнінен бастап 3 жыл өтсе;
- Салымшының Қазақстан Республикасы азаматтығы жойылған жағдайда.
Жинақтау жүйесіне заң жобасында белгіленген талаптарға жауап беретін екінші деңгейлі банктер ғана қатыса алады;
- лицензиясының болуы;
- облыстарда, Астана және Алматы қалаларында филиалдардың болуы;
- бақылау органдарының санкцияларының жоқтығы.
Банктер ерікті түрде қатысады.
Жобада қатысушылардың функциялары, механизмдері және өзара байланыс тәртібі нақты жазылған.

Құрметті депутаттар!
Танысу үшін жобада белгіленген нормалар бойынша бір мысал келтірейін .
Мысалы, ата-ана 10 жастағы баласы үшін депозит ашып, жинақтау мерзімі бойынша 7 жылды таңдайды дейік.
Алғашқы жарна (первоначальный взнос) 5000 теңгені құраса, кейінгі жарналар ай сайын – 15000 теңге.
Банкінің сыйақасы – 8%, мемлекеттікі – 5%.
Жинақтау мерзімінің соңына дейін, бала 17 жасқа толғанда, оның сомасы 2 млн. 75 мың теңге болады.
Сонда салымшының салған қаражаты – 60%, банкінің сыйақасы – 23%, мемлекеттікі – 17%.
Салымшының басым санаттары үшін мемлекет тарапынан сыйақы одан да көп болуы мүмкін.
Осылайша, салымшылардың білімге жұмсайтын қаржысының біршама бөлігін мемлекет өз мойнына алып отыр.
Шамамен алғанда – 15-20%.
Бұл – мемлекет пен азаматтың арасындағы мемлекеттік-жеке әріптестіктің түбегейлі жаңа механизмі.

Құрметті депутаттар!
ҚР Мәжілісінде заң жобасы бойынша ауқымды жұмыстар атқарылды. Сіздердің ұсыныстарыңыз жобаны барынша жетілдіруге мүмкіндік берді.
Сіздерге ерекше қолдау көрсеткендеріңіз үшін алғыс білдіруге рұқсат етіңіздер!

Назарларыңызға рахмет!

«ҒЫЛЫМ ТУРАЛЫ» ЗАҢДЫ ІСКЕ АСЫРУ: ЗЕРТТЕУЛЕР МЕН ӘЗІРЛЕМЕЛЕРДІҢ ТҮБЕГЕЙЛІ ЖАҢА САПАСЫНА ЖҮЙЕЛІ СЕРПІН


Құрметті Төраға!
Құрметті конференцияға қатысушылар!

Сіздермен кездесіп отырғаныма өте қуаныштымын.
Бүгінгі баяндамам «Ғылым туралы» Заңды іске асыру барысына арналып отыр.


Жаңа Заңның қабылдану тарихын өздеріңіз жақсы білесіздер.
2009 жылы қыркүйекте Елбасы Н.Ә.Назарбаев ғылымды басқарудың түбегейлі жаңа моделін ұсынды.
Осы модельді заңмен бекіту үшін Үкімет, Парламент және ғылыми қауымдастық қыруар жұмыс атқарды.
2011 жылғы 18 ақпанда Президент «Ғылым туралы» жаңа заңға қол қойды.
Жаңа заңда үлкен мүмкіндіктер қарастырылған.
Алдымен, ғалымдарға зор көңіл бөлінген. Олардың қоғамдағы мәртебесіне және ел экономикасын дамытудағы рөліне назар аударылған.
Заңда ғылымды қаржыландыру жүйесін түбегейлі өзгерту көзделген.
Ғылыми кадрлар даярлау мен зерттеулерге қолдау көрсетудің жаңа жүйесі қарастырылған.

Жаңа модельде Елбасы отандық ғылымды дамытудың жаңа бағытын көрсетті.
Бұл – ғылымды әлемдік деңгейге жеткізу және экономиканы инновациялық дамытуға нақты үлес қосу.

Нәтижесінде соңғы екі жыл – нағыз өзгеріске толы кезең болды.

Біріншіден, ғылымға бөлінетін қаржы айтарлықтай өсті.
Президенттің қолдауымен қысқа мерзім ішінде қаржы көлемі 2,5 есе өсті.
2010 жылы 20 млрд. теңге болса, биылғы жылы 48 млрд.-қа жетті.

Екіншіден, кадрлармен қамтамасыз ету мәселесі шешілді.
Бұрынғы жылдары біз екі келеңсіз жағдайдың куәсі болдық.
Олар – ғылыми кадрлардың қартаюы және жалпы санының азаюы.
Ал, 2010 жылдан бастап жағдай түбегейлі өзгерді.
Ғылымға жастар бет бұра бастады. Кадрлық потенциал өсті.
Жаңа модель жастардың ғылым болашағына деген сенімін арттырды. Экономикаға пайдалы нақты жобалар арқылы өз мүмкіндіктерін көрсетуге жағдай жасады.

2 жылға жуық уақыт ішінде Заңды жүзеге асыру мынадай негізгі механизмдерді жасауға мүмкіндік берді:
Бірінші – ғылымды басқарудың жаңа моделін толық іске қосу.
Әлемдік ғылымды және Қазақстан экономикасының сұранысын талдау негізінде Жоғары ғылыми-техникалық комиссия жаңа басымдықтарды бекітті.
Жобаларды іріктеудің, халықаралық сараптама жасаудың жаңа критерийлері белгіленді.
Ғалымдар форумында Елбасы бұл модельді «ғылым саласына серпін беретін институционалды негіз» деп атады.

Екінші механизм – ғылымды қаржыландырудың жаңа түрлерін енгізу.
Олар әлемдік тәжірибеге сай келеді және біздің ғалымдардың белсенділігін арттырды.

Үшінші механизм – зерттеушілерге алғаш рет шетелдік ірі ғылыми-техникалық ақпарат ресурстарына жол ашылды.
Thomson Reuters (АҚШ), Springer (Германия), Elsevier (Нидерланды) Wiley-Blackwell (Ұлыбритания) компанияларымен ұлттық лицензиялар мен келісімдерге қол қойылды.

Төртінші механизм – қазақстандық ғылымның әлемдік кеңістікке бірігуі.
Қазақстанның жоғары оқу орындарына жетекші шетелдік ғалымдарды шақыру, ғалымдардың ғылыми мобильдігін дамыту бағдарламалары іске аса бастады.
Жоғары оқу орындарында ғылымды жедел дамыту, студенттерді, магистранттар мен докторанттарды ғылыми зерттеулерге тарту жұмыстары басталды.
Бұған ғылыми дәрежелер мен атақтардың жаңа жүйесіне көшу де әсер етуде.
Нәтижесінде жоғары оқу орындарының ғылыми жобаларға қатысу үлесі 2012 жылы 57%-ға жетті. Ол 2010 жылы 33% болатын.
Яғни, біздің жетекші университеттер мен талантты жастар ғылымды дамытудың басты күшіне айналуда.
Бұл мәселеге Елбасы үнемі назар аударып келеді.

Ғалымдардың еңбектері шетелдік рейтингі жоғары журналдарда көптеп жариялана бастады.
2 жыл ішінде беделді әлемдік журналдарда жарияланған мақалалар саны 2 есеге өсті.
Мысалы, өткен жылы ғалымдардың 478 мақаласы шыққан.
Осы жылдың бірінші жартысының өзінде 500-ден астамы жарияланды.
Жылдың соңына дейін бұл көрсеткіш 800-ден 1000-ға дейін жетуі мүмкін.
Бұл – экспонента бойынша нағыз өсу.
Әлемдік практикада елдер ғылыми мақалалар бойынша 3 топқа бөлінеді.
Қазіргі уақытта Қазақстан 5 жылда 1 мыңнан 10 мыңға дейін мақала жариялап, 2-ші топқа еніп отыр. Бұл алдағы 2-4 жыл ішінде жылына 2 мың мақалаға жеткізуге мүмкіндік береді.
Осы арқылы біз аталған көрсеткіш бойынша әлем елдерінің жоғары – бірінші тобына ене аламыз.

Біздің халықаралық мақалалардың сапасы шетелдік сападан кем емес.
Мұны біз үнемі цитата келтіру индексі бойынша бақылап отырамыз.
Соңғы уақытта әлемдік басылымдарда қазақстандық ғалымдардың жұмысына жасалған сілтеме саны 3 есеге артты.

Біздің ғалымдар әлемдік деңгейдегі зерттеулерге қол жеткізе бастады.
Бұл шетелдік ғалымдармен байланыстың, бірлескен жұмыстар санының өскенін көрсетеді.
Ресей ғалымдарымен өзара байланыс жасау дәстүрге айналған.
Қазіргі уақытта алыс шетел өкілдерімен бірлесіп жариялаған мақалалар көбейді.
Ең алдымен, АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Израиль, Испания, Италия, Канада, Польша, Оңтүстік Корея, Жапония сияқты елдермен байланыс дамып келеді.
Бұл – объективті әрі тиімді процесс.

Экономиканың нақты секторымен, Индустриалды-инновациялық бағдарламамен ғылымның өзара байланысын күшейту – маңызды стратегиялық желі болып табылады.
Ғалымдар форумында Елбасы «Қазіргі ғалымдар, зерттеушілер мен ғылыми қызметкерлер Қазақстанның дамуына ең шешуші үлес қосуы тиіс» деген болатын.
Бұл тапсырма жүйелі түрде орындалуда.
Осы салада бірқатар жаңа механизмдер іске қосылды.

Бірінші механизм – индустриалдық-инновациялық дамуға сәйкес ғылымның басымдықтарын таңдау.
Жоғары ғылыми-техникалық комиссия бекіткен бес жаңа ғылыми басымдықтың төртеуі, тікелей инновацияға бағытталған.
5-ші басымдық – халықаралық деңгейдегі іргелі зерттеулерді қолдауға арналған.

Екінші механизм – нақты инновацияға қолжеткізетін зерттеу жобаларын қаржыландыру үшін іріктеу жасау.
Бұл процесті – жаңа Заңға сәйкес құрылған Ұлттық ғылыми кеңестер және Мемлекеттік ғылыми техникалық сараптаудың жаңа жүйесі қамтамасыз етеді.

Үшінші механизм – экономикаға енгізу үшін аяқталған ғылыми әзірлемелерді іріктеу және талдау. Қазір осындай жобалардың саны 200-ден астам.
Енгізілген жобалар да бар.

Ғылымның инновациялық инфрақұрылымы қарқынды дамуда.
Елбасының тапсырмасы бойынша Назарбаев Университетінің айналасында Инновациялық-интеллектуалдық кластер құру басталды.

Кейін оның тәжірибесі Қазақстанның басқа ғылыми-білім орталықтарына таратылатын болады.

10 инновациялық университет іріктелді. Олар мемлекет қолдауына ие болды.

Зерттеулерді коммерциялаудың тиімді жүйесін құруға ерекше көңіл бөлеміз.
Бұл арада озық әлемдік тәжірибе пайдаланылады.
Ғылым мен өндіріс арасындағы маңызды байланыстырушы звенолардың (буындардың) бірі – «Парасат» холдингі.
Холдингте 2011 жылдан бастап соңғы практикалық нәтижеге бағытталған жобалар іске асуда.
Дүниежүзілік банкпен бірлесіп «Технологияларды коммерцияландыру» жобасы жүзеге асуда.
Индустрия және технологиялар министрлігімен бірге 7 жоғары оқу орнында және 2 ғылыми зерттеу институтында 9 коммерциялау офисі құрылды.

Қазір, осы барлық жаңа механизмдерді әзірлеу кезеңі аяқталды.
Ендігі басты міндет – экономикаға ғылымды нақты енгізіп, жоғары нәтижеге қол жеткізу.

Жалпы, жаңа Заң елдің ғылыми саласына түбегейлі өзгерістер әкелді.
Олар ғалымдар үшін, ірі ғылыми және инновациялық жетістіктер үшін келешегі зор жаңа мүмкіндіктерге жол ашты.

Алғашқы және нақты нәтижелердің бірі – Давос форумында жарияланған Бәсекеге қабілеттілік рейтингіндегі Қазақстанның жоғары көрсеткіші.
Өздеріңіз жақсы білесіздер, еліміз бірден 21 позицияға көтерілді.
Ешбір елде бір жылдың ішінде мұндай өсу болмаған.

Осындай нәтижеге қол жеткізуде білім мен ғылым жүйесінің үлесі зор. Бұл көрсеткіштердің бірқатары білім мен ғылым саласына қатысты. Мұндай көрсеткіштердің саны – 11.
Олардың кейбіреуін ғана атап өтейін.
- «Университеттер мен бизнестің ынтымақтастығы» – 29 позицияға жоғарлады.
-«Персонал біліктілігін арттыру» – 24 позицияға.
«Ғылыми-зерттеу ұйымдарының сапасы» – 13 позицияға жоғарлады.
Зерттеу, білім беру қызметтерінің қолжетімдігін бағалау барынша жақсарды. Сонымен қатар, бастауыш, математикалық және ғылыми-жаратылыстану, білім беру және т.б. сапасы да артты.
Білім және ғылым саласы елдің бәсекеге қабілетін арттыруға қомақты үлес қосты.
Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың алға қойған бастамаларын одан әрі іске асыру арқылы – келешекте де зор нәтижелерге қол жеткіземіз.

Құрметті әріптестер!
Сөзімнің соңында Қазақстан Республикасы Парламенті Сенаты білімге, ғылымға үнемі көңіл бөліп, күрделі мәселелерде нақты көмек көрсетіп жүргенін ерекше атап өткім келеді.
Бұл – білім мен ғылым саласын жаңғыртудың маңызды факторы.
Осындай айрықша қолдауларыңызға алғыс білдіруге рұқсат етіңіздер!

Назар қойып тыңдағандарыңызға рахмет!

Құрметті Нұрлан Зайроллаұлы! Құрметті депутаттар!
Сіздердің назарларыңызға ұсынылған заң жобасы 2008 жылғы 15 қазандағы Конституциялық Кеңестің нормативтiк қаулысын іске асыру мақсатында әзірленген және 2011 жылғы 31 мамырда Парламент Мәжілісіне енгізілген.
Конституциялық Кеңестің аталған шешімінде көрсетілгендей, мемлекеттiк органдардың құзыретi тек Конституциямен, конституциялық заңдармен және заңдармен ғана емес, сонымен қатар заңға тәуелдi актiлерiмен де белгіленеді.
Бұрын «Нормативтік құқықтық актілер туралы» Заң талаптарына сәйкес (19-бап 1-тармағы) оған 2011 жылғы 1 сәуірдегі Заңмен өзгерістер енгізілгенге дейін мемлекеттік органдардың құзыреті, функциялары және міндеттері заңдарда ғана бекітілуге тиіс болғанын атап өту қажет.
Осыған байланысты жоғарыда көрсетілген Конституциялық Кеңестің қаулысын, сондай-ақ қолданыстағы заңнаманың талаптарын іске асыру мақсатында біз мемлекеттік органдардың функцияларын қамтитын барлық заңнамалық актілерге оларды заңға тәуелді нормалар деңгейіне ауыстыру мүмкіндігі нысанасына талдау жасадық.
Жүргізілген талдау қорытындылары бойынша мыналар анықталды.
Қолданыстағы заңнамалық актілер мемлекеттік органдардың негізгі міндеттерімен және функцияларымен қатар мемлекеттік органдар қызметінің «ішкі» рәсімдерімен байланысты көптеген функцияларды қамтиды. Мысалы, бұл кадр, қызметкерлердің біліктілігін арттыру, ведомстволық бағыныстағы ұйымдардың қызметін ұйымдастыру бойынша мәселелер.
Заңдарда сондай-ақ негізгі болып табылмайтын, тек басты міндеттерді іске асыруды ғана қамтамасыз ететін функциялар бар. Мысалы, ондай міндеттерге консультативтік-кеңес органдарын құру бойынша немесе сарапшыларды, консультанттарды тарту бойынша функцияларды жатқызуға болады.
Сондай-ақ заңдарда мемлекеттік органдардың өзара іс-қимыл рәсімдерімен байланысты функциялар да бар. Мысалы, бұл тиісті саладағы объектілердің жобаларын, құжаттамаларды, жұмыстар мен өзге де іс-шараларды өз құзыреті шегінде келісу бойынша функциялар. Немесе жоғары тұрған органға не өзге де тұлғаларға мемлекеттік органның құзыретіне кіретін мәселелер бойынша ұсыныстар енгізу бойынша функциялар.
Жоғарыда көрсетілген функциялар мемлекеттік органдар қызметінің басты, негізгі бағыттары болып табылмайды. Осыған орай заң жобасында оларды заңға тәуелді актілермен реттеу деңгейіне ауыстыру ұсынылады.
Бұл ретте мемлекеттік органның заңға тәуелді деңгейдегі функцияларын Президент және Үкімет қабылдайтын нормативтік құқықтық актілерде бекіту ұсынылады. Осы орайда бұл Мемлекеттік органдар туралы ереже.
Сонымен бірге, заңдарда мемлекеттік органға белгілі бір міндеттерді тиісінше орындау және тиісті функцияларды жүзеге асыру мақсатында берілген негізгі міндеттерін, функцияларын белгілейтін нормалар қамтылуға тиіс. Бұл, ең алдымен, мемлекеттік органдардың жеке және заңды тұлғалармен немесе ұйымдармен өзара іс-қимылына байланысты нормалар.
Мемлекеттік орган қызметінің өзге түрлері заңдарда азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтарын және міндеттерін, әсіресе, құқық шектеуші сипаттағы шараларды тікелей регламенттейтін нормаларды қамту қажеттігі ескеріле отырып анықталуға тиіс.
Сонымен бірге мемлекеттік органдардың жекелеген функциялары бойынша олардың қандай деңгейде реттелу қажеттігін анықтау қиынға соғады.
Мысалы, халықаралық ынтымақтастық бойынша функция. Сыртқы істер министрлігі үшін аталған функция негізгі болып табылады, осыған байланысты ол заң деңгейінде бекітіледі. Сонымен бірге басқа мемлекеттік органдар өз құзыреті шегінде бұл функцияны жүзеге асырады. Осы орайда аталған функция нақты мемлекеттік орган үшін негізгі функция болып табыла ма әлде ол оның өзге міндеттері мен функцияларынан туындайды ма – осыны түсіну маңызды.
Мұндай функцияларды қарауда біріншіден, аталған функцияның мемлекет үшін маңыздылығының деңгейін, сондай-ақ осы заңды қолданатын азаматтар мен ұйымдар үшін қажеттілігінің деңгейін негізге алу керек.
Екіншіден, қоғамдық қатынастардың реттелу саласын, сондай-ақ сол немесе өзге мемлекеттік органның алдындағы міндеттерді ескеру қажет.
Баяндалғанды ескере отырып, мемлекеттік органдардың жекелеген ұқсас функциялары заң, сол сияқты заңға тәуелді актiлер деңгейінде бекітілуі мүмкін.
Сонымен қатар заң жобасының негізгі құқықтық түпкі мақсаты тиімді мемлекеттік басқаруды қамтамасыз етуге қосымша құқықтық жағдайлар жасау болып табылады. Алға қойылған мақсатқа жету үшін әртүрлі мемлекеттік органдардың құзыретін реттейтін қолданыстағы заңнаманы заңдар мен заңға тәуелді актiлер деңгейінде мемлекеттік органдардың өкілеттіктері мен функцияларының ара-жігін нақты айыру белгіленген белгілі-бір логикалық-құқықтық жүйеге келтіруге әрекет жасалып отыр.
Бұл ретте, заң жобасы мемлекеттік органдардың жеке функцияларын жойылмай, тек заңға тәуелді нормалармен реттеу деңгейіне ауыстырылатынын атап өту қажет .
Енгізілген өзгерістерге сәйкес мемлекеттік органдардың қоғамдық қатынастарды мемлекеттік реттеу саласындағы құзыреті, функциялары мен міндеттері мемлекеттік басқару деңгейі бойынша нақты ажыратыла отырып, әкімшілік рәсімдер туралы заңнамаға сәйкес нормативтік құқықтық актілерде белгіленуге тиіс.
Бұл ретте Әдістемелік ұсынымдарды қабылдау арқылы мемлекеттік органдардың типтік функцияларын анықтау Үкіметтің құзыретіне жатқызылды.
Келесі деңгейде (ЕКІНШІ ДЕҢГЕЙ) Президент Әкімшілігі Басшысының тапсырмасы (2010 жылғы 27 қаңтардағы № 228) бойынша заң жобасын әзірлеу белгіленген, оның аясында мемлекеттік органдардың құзыретін заңға тәуелді актілер деңгейінде белгілейтін заң нормаларын нақтылау ұсынылған.
Президент Әкімшілігі Басшысының аталған тапсырмасын орындау мақсатында тиісті Заң жобасы Үкіметтің 2011 жылға арналған заң жобалау жұмыстары жоспарына (Жоспардың 4-тармағы) енгізілген және осымен бірге Үкіметтің 2011 жылғы 24 тамыздағы № 951 қаулысымен бекітілген Мемлекеттік органдардың типтік функцияларын айқындау жөніндегі әдістемелік ұсынымдар әзірленді.
Заң жобасы бойынша барлық жұмыс аталған Әдістемелік ұсынымдардың негізінде жүргізілгенін атап өткен жөн.
Әдістемелік ұсынымдарда мемлекеттік органдардың заң деңгейінде, заңға тәуелді актілер деңгейінде, аралас деңгейлерде (заң және заңға тәуелді актілер деңгейінде) белгіленуі қажет типтік функцияларының 3 тобы айқындалады.
Әдістемелік ұсынымдарға сәйкес заңдарда мемлекеттік органның НЕГІЗГІ МІНДЕТТЕРІН, ФУНКЦИЯЛАРЫН белгілейтін нормалар (мемлекеттік органдардың жеке және заңды тұлғалармен және ұйымдармен өзара іс-қимылы) қамтылуға тиіс.
Негізгі міндеттерді іске асыруды қамтамасыз ететін функциялар, әдетте, ЗАҢҒА ТӘУЕЛДІ АКТІЛЕРДЕ айқындалуы қажет.
Осыған орай Заң жобасында қолданыстағы заңнамалық актілерден мемлекеттік органдардың негізгі болып табылмайтын, олардың іске асырылуын қамтамасыз ететін функцияларын алып тастау және оларды заңға тәуелді актілер деңгейіне ауыстыру ұсынылады.
Бұл ретте мемлекеттік органдардың бірқатар функциялары АРАЛАС ДЕҢГЕЙДЕ (заң деңгейде және заңға тәуелді деңгейде) реттелетін болады. Әдістемелік ұсынымдарға сәйкес заңнама нормаларын түсіндіру, ақпаратты сұрау мен жинау сияқты және басқа да функциялар заң деңгейінде де, заңға тәуелді актілер деңгейінде де бекітілуі мүмкін.
Сонымен қатар әдістемелік ұсынымдарда бірыңғай тәсілді қолдану мүмкін болмайтын бірқатар функциялар көзделген. Әрбір жағдайда жеке шешім қабылдануға тиіс. Заң жобасында алып тасталатын функциялар мемлекеттік органдардың функциялары қатарынан мүлдем алып тасталмайды, олар тек заңға тәуелді актілер деңгейіне ауыстырылады. Осыған байланысты реттеуде олқылықтың туындауына қатысты алаңдаушылық негізсіз деп пайымдаймыз.
Құрметті депутаттар!
Мәжілістің бүгінгі пленарлық отырысына мүдделі мемлекеттік органдардың өкілдері шақырылды!
Әділет министрлігі осы Заң жобасының баяндамашысы болғанымен, Заң жобасының негізгі ережелері басқа мемлекеттік органдардың функцияларына да қатысты!
Осылайша Әділет министрлігінің заң жобасын әзірлеудегі рөлі мемлекеттік органдардың өз функцияларын заңнамалық және заңға тәуелді актілер деңгейінде айқындау жөніндегі қызмет нәтижелерін жинақтап қорытындылау болып табылады. Заң жобасын Парламентте талқылау кезінде Әділет министрлігі Конституциялық Кеңестің түсіндірмелерін ескере отырып, өз құқықтық позициясын түсіндірді.
Осыған орай, Мен және шақырылған мемлекеттік органдардың өкілдері депутаттар тарапынан туындаған сұрақтарға өз құзыретіміз шегінде заң жобасының концепциясы аясында жауап беруге дайынбыз!
Өз сөзімді аяқтай келе, Заң жобасының қабылдануы елімізде мемлекеттік органдардың функцияларын нақты ажырату арқылы олардың тиімді қызметін арттыруда құқықтық кеңістіктің жетілдірілетінін атап өткім келеді.

Құрметті депутаттар, заң жобасын бірінші оқылымда қолдауларыңызды сұраймын !
Назарларыңызға рахмет!

Құрметті қатысушылар!
Құрметті әріптестер!

Бүгін біз сіздермен жоғары білім жүйесінің ең өзекті проблемаларын талқылау үшін және жаңа міндеттерді анықтау үшін жиналып отырмыз.

Екі жыл ішінде жоғары білім жүйесі көптеген өзгерістерге ұшырады.

Бұл туралы Елбасы Н.Ә.Назарбаев Назарбаев Университетінде өткен интерактивті дәрісінде атап өтті.
Бұл – Бүкіләлемдік экономикалық форум рейтингісінің қорытындысымен де расталуда.

ЕОның қорытындысы бойынша Қазақстан өткен жылмен салыстырғанда өз позициясын 21 орынға жақсартып, әлемнің 144 елінің ішінде 51-ші орынға ие болды.

ТМД елдерінің арасында Қазақстан Әзірбайжаннан кейінгі 2-ші орынды алады. Бұл бізді қуантады, бірақ мұнымен тоқтап қалмауымыз керек. Жасалатын жұмыстар әлі де көп.

Жаңа мемлекеттік бағдарламада жоғары білім саласы бойынша нақты міндеттер қойылған. Оларды үлкен жауапкершілікпен орындауға міндеттіміз.

Сондықтан мен, тағы да, сіздердің назарларыңызды жоғары білім сапасын арттыру бойынша жұмыстың негізгі басымдықтарына аударғым келеді.

Бірінші міндет: Елдің индустриалды-инновациялық даму қажеттіліктеріне сәйкес жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрлармен қамтамасыз ету.

Елбасы Жалпыға ортақ еңбек қоғамын құру мақаласында жоғары оқу орындары мен колледждердің тәуелсіздік біліктілігін растау жүйесін жандандыруды тапсырды.

Осыған байланысты Ұлттық біліктілік жүйесі (ҰБЖ) енгізілуде.
Бұл – оқу орындары мен жұмыс берушілердің өзара байланысындағы революциялық қадам.

Бүгінгі күнге дейін оқу орындары бітірушілер біліктілігіне қойылатын талаптарды өздері әзірлеп келді. Жұмыс берушілердің әрқайсысы мамандарға қоятын өз талаптарын ұстанды. Кәсіптік стандарттарды енгізу арқылы осы проблеманы шешуге болады.

Әлемдік тәжірибеде маманның біліктілік деңгейі, ең алдымен сертификаттау арқылы бағаланады. Осылайша Ұлттық біліктілік жүйесі оқу орындарына және жұмысшыларға деген бірыңғай талаптарды қамтамасыз етеді.

Жүйенің көмегі арқылы әрбір жұмысшы кәсіби өсу траекториясы мен мүмкіндігін анық білуі қажет. Жұмысшылар сертификаттау арқылы деңгейден деңгейге көтерілуі тиіс, яғни біліктілікті бағаламай карьералық өсу болмауы тиіс.

Енді түлектердің кәсіби даярлық деңгейін жұмыс берушілер бағалайтын болады. Әрине, бұл – енгізудің алғашқы кезеңі.

Осыған байланысты Еңбек кодексіне тиісті өзгерістер енгізілді.
Ұлттық және салалық біліктілік шеңберлері қабылданды. Енді, кәсіби стандарттарды жұмыс берушілер әзірлейді.

Қандай салалар бойынша жұмыс жасауға рұқсат беру үшін, оның ішінде дипломы бар мамандарды міндетті сертификаттауды енгізу маңызды мәселе болып табылады.

Осыған байланысты жұмыс берушілермен стратегиялық өзара қарым-қатынас қалыптастыру қажет:
біріншіден, жоғары білімнің мазмұнын анықтау бойынша;
екіншіден, түлектерді жұмыспен қамту және өндірістік практика базасын құру;
үшіншіден, оларды ғылыми және инновациялық қызметке тарту бойынша;
төртіншіден, ұжымдық басқару органдары және мемлекеттік-жеке меншіктік әріптестік жүйесін құруға оларды қатыстыру.

Екінші міндет: Білім, ғылым және өндірісті интеграциялауды қамтамасыз ету. Интеллектуалды меншік және технология өнімдерін коммерцияландыру үшін жағдайлар жасау.

Ғылым және инновация, олардың білім берумен байланысы. Бұл – жоғары оқу орындарының басты міндеттерінің бірі.
Мұнда ЖОО жанынан инновациялық құрылымдар: бизнес-инкубаторлар, технопарктер, ғылыми жобалар және технологияларды коммерцияландыру орталықтарын құруға назар аудару қажет.
Мемлекеттік бағдарламаға сәйкес 2013 жылдан бастап бағыттар бойынша осындай құрылымдар құру жоспарланып отыр.

Келесі мәселе – ЖОО жанынан ғылыми және жобалық-конструкторлық ұйымдар, бірлескен құрылымдық бөлімшелер ашу.
Бұл – ғылыми зерттеулерді жүргізуге, бәсекеге қабілетті интеллектуалды меншік өнімдерін құруға негіз болады. Осы бағыттағы жұмысты жалғастыру қажет.

Сонымен қатар, жекеменшік секторларды экономикалық ынталандыру, ғылыми және инновациялық қызметке тарту бойынша шаралар ойластыру қажет.

Құрметті әріптестер!
Біздің алдымызда қазақстандық білім беру сапасын арттыруға байланысты стратегиялық міндеттер тұр.

Елбасы айтып өткендей, жаңғырту процесіндегі жетістік көбінесе қандай принципте жүзеге асатынына байланысты. Және біз осы принциптерді ұстануымыз керек. Бұл – жалпы жауапкершілік, әріптестік қатысу, ынталандыру принциптері.
Білім берудің барлық деңгейінде жұмыс берушілер мен азаматтардың өзара тығыз байланысы қажет.

Баршаңыздың жұмыстарыңызға жеміс, шығармашылық табыс тілеймін.

Назарларыңызға рахмет!

Құрметті Серік Нығметұлы!
Құрметті Үкімет мүшелері!

Мамандар біліктілігін растау мен берудің тәуелсіз жүйесін құру – бұл, Елбасының Н.Ә. Назарбаевтың тікелей тапсырмасы.
Ол Президенттің Жолдауында, «Жалпыға ортақ еңбек қоғамына қарай 20 қадам» атты мақаласында және интерактивті дәрісінде берілген болатын.
Бұл – білім жүйесі, мамандар мен бизнес арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі өзгертуге бағытталған қадам.

Осы тапсырманы орындау үшін әлемдік тәжірибені жан-жақты талдадық.
Талдау көрсеткендей, мамандар біліктілігі деген ұғым бұрыннан бар. Бірақ, мемлекет деңгейінде жүйелі тәсілдер қолдану 20-шы ғасырдың соңында ғана басталған.
Осы кезеңнен бастап жаңа сапалы деңгейге көшу жүзеге аса бастады.
Оның бір мысалы – Оңтүстік Корея тәжірибесі.
1973 жылы «Техникалық біліктіліктің ұлттық жүйесі туралы» заң қабылданған.
Онда әлемдегі технология саласы дамыған елдер деңгейіне жету міндеті қойылған.
Біліктіліктің 7 жалпыұлттық деңгейі таңдап алынған. Тәуелсіз кәсіби тестілеу нәтижесі арқылы ғана бір деңгейден екіншісіне көшуге болатыны белгіленген.
Нәтижесін өздеріңіз жақсы білесіздер. Жалпы ішкі өнім 100 есеге өсті. Сөйтіп, Оңтүстік Корея әлемдегі технологиясы дамыған елдер қатарына кірді.
Осындай тәсілдерді Еуропалық Одақ елдері де пайдалана бастады.
Ұлттық біліктілік шеңберінің үлгісі ретінде Еуропалық біліктілік шеңбері әзірленді.
Солардың негізінде Салалық біліктілік шеңберлері және Кәсіптік стандарттар жасалады.
Кәсіптік стандарттар үш функцияны қатар орындайды:
мамандарға қойылатын нарық талаптарын жинақтайды;
оқу бағдарламаларын жасауға негіз болады;
мамандарды сертификаттау базасы болып табылады.
Біз осы тәжірибені жан-жақты қарастырдық.
Бұл жерде үш қорытынды шығаруға болады.
Бірінші – дамыған елдерде мамандардың біліктілігіне қойылатын жалпыұлттық талаптар жинақталуда.
Екінші – мұнда барлық кәсіптер қамтылмайды, ел үшін басым кәсіптер ғана алынады.
- Оңтүстік Кореяда – 727, Германияда – 400, Данияда – 123 және т.б.
Сонымен қатар, барлық кәсіптер заң бойынша реттелетін және реттелмейтін болып бөлінеді.
Үшінші қорытынды – сертификаттау жүйесінің тәуелсіздігі. Яғни, оқу орнына және жұмыс берушіге тәуелді болмауы.
Бұл жүйемен жетекші инженерлер мен өнеркәсіп басшыларына дейінгі барлық деңгейлер қамтылады.

Осындай талдау негізінде Қазақстанның Ұлттық біліктілік жүйесін құру үшін көптеген жұмыстар жүргізілді.
Ең алдымен, Білім және ғылым министрлігі мен Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің бірлескен бұйрығымен Ұлттық біліктілік шеңбері бекітілді.
Еліміз бойынша 8 деңгейден тұратын біліктілік шеңбері еуропа үлгісімен толық үйлеседі.
Ұлттық біліктілік шеңбері негізінде білім және ғылым, еңбек, ауыл шаруашылығы бойынша Салалық біліктілік шеңберлері әзірленді.
Кәсіби стандарттарды әзірлеу басталды.
Қазіргі уақытта мұнай-газ, туристік, машинажасау, аграрлық салаларда 118 кәсіп бойынша стандарттар жасалды.
Дүниежүзілік банкпен бірлескен жоба шеңберінде бұл жұмыстар жалғасады.

Заңнамалық қамтамасыз ету үшін Еңбек кодексіне, «Білім туралы», «Техникалық реттеу туралы», «Сәйкестікті бағалау саласындағы аккредиттеу туралы» Заңдарға қажетті өзгерістер енгізілді.
Жауапты органдар анықталды.
Ұлттық біліктілік шеңбері үшін – Еңбек министрлігі Білім министрлігімен бірге жауапты.
Салалық шеңберлер үшін – салалық уәкілетті органдар,
Кәсіптік стандарттар үшін – Еңбек министрлігімен келісу бойынша уәкілетті органдар жауапты.
Салалық уәкілетті органдар біліктілікті растау мен беру тәртібін бекітуі қажет.
Мұндай растауды ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі Техникалық реттеу комитеті аккредиттеген арнайы ұйымдар жүзеге асырады.
Осылайша, Ұлттық және Салалық біліктілік шеңбері, кәсіптік стандарттар мен мамандарды сертификаттау саласындағы негізгі заңнамалық база қалыптасты.

Біліктілікті растаудың тәуелсіз орталығын құру жұмыстары да басталып кетті.
Бұл істе салалық қауымдастықтарға әдістемелік көмекті «Кәсіпқор» Холдингі көрсетеді.
Бұған республикалық бюджетте 57 млн. теңге қарастырылған.
Біліктілікті тәуелсіз растаудың институционалды моделі және бірқатар мамандықтар бойынша біліктілік талаптары әзірленді.
Тестілеу үшін бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу жұмыстары жүргізілуде
Бізде Республикалық техникалық-кәсіптік білімді дамытудың және біліктілікті берудің ғылыми әдістемелік орталығы жұмыс жасайды.
Қазір ол Акционерлік қоғам болып қайта құрылуда және бәсекелі ортаға беріледі.
Орталық – қауымдастық базасында біліктілікті растау орталықтарын құру үшін әдістемелік көмек көрсетуге дайын.
Премьер-Министрдің орынбасары Е.Т. Орынбаевта өткен кеңесте біліктілікті растау жүйесін іске қосу үшін пилоттық қауымдастықтар анықталды.
Олар:
«KAZENERGY» Қазақстандық қауымдастығы;
Тау-кен өндіруші және тау-кен металлургия кәсіпорындарының республикалық қауымдастығы;
Қазақстандық туристік қауымдастығы.
Осы қауымдастықтар көптеген жұмыстар атқарды:
- салалық шеңберлер мен кәсіптік стандарттар дайындау;
- біліктілік талаптарын дайындау;
- нормативтік құжаттар жобаларын әзірлеу;
- тест құрастыру;
- сарапшыларды оқыту және т.б.
Өңірлермен мамандарды сертификаттау мәселелері бойынша жұмыстар басталды.
Оған жоғарыда аталған «Атамекен» ҰЭП және Республикалық техникалық-кәсіптік білімді дамытудың және біліктілікті берудің ғылыми әдістемелік орталығы қатысады.
Жұмыс істеп тұрған сертификаттау құрылымы бар. Біліктілікті тәуелсіз растау әдісі пысықталуда. Бұл істе жергілікті мемлекеттік органдардың және жергілікті жерлердегі бірқатар ірі кәсіпорындар қолдау көрсетуде.
Негізінен, Қазақстанда мамандарды сертификаттаудың 20 шақты ұйымы бар.
Олардың 5-еуі халықаралық талаптар бойынша жұмыс істейді.
Бұл – жаман тәжірибе емес. Елімізде біліктілікті растау жүйесін қалыптастыру үшін пайдалануға болады.
Алайда, оның да кем тұстары бар. Алдымен мұндай жұмыстың шеңбері тар. Көпшілік ұйымдар нақты бір «үйреншікті» кәсіпорынмен, не болмаса мамандарды қайта даярлау ұйымымен, оқу курстарымен байланыста жұмыс істейді.
Техникалық реттеу және метрология комитеті бар болғаны 2-ақ ұйымды аккредиттеген.
Қалғандары стандарттан және құқықтық нормативтік актілерден тыс жұмыс істейді.
Осының салдарынан олар көбінесе мемлекеттік үлгідегі сертификат пен біліктілік бермейді.
Нәтижесінде олардың жұмысы мен сертификаттары еңбек нарығында қажетті емес және жекелеген кәсіпорындарға ғана пайдалы болып отыр.
Сондықтан, осы кезеңде мамандарды сертификаттау үшін толық көлемдегі заңнамалық базаны қалыптастыру ең басты мәселе болып табылады.
Елбасы ҚР Парламенті 5-ші шақырылымының 2-ші сессиясының ашылуында кәсіптік біліктілік жүйесі туралы жаңа заң қабылдау міндетін қойды.
Бұл ретте, тәуелсіз сертификаттау ұйымын құруды біліктілікті растау жүйесінің негізіне алу қажет.
Олар білім мен дағдыларды алу құрылымы мен тәсілдеріне, яғни білім беру ұйымдарына, даярлау курстарына, өздігінен білім алуға тәуелсіз болуы қажет.
Сондай-ақ, олар нақты кәсіпорындарға – кадрларды тұтынушыларға тәуелсіз болуы тиіс.
Тек сонда ғана аталған жүйе жұмысының оқшаулығын жоя аламыз және кемінде салалық көлемде жалпы республикалық деңгейде тарату қажет.
Бұл – еңбек нарығының ірі сегменттері сертификатының қажеттілігін туғызады.
Сондықтан таяу уақытта мынадай міндеттерді шешу қажет.
Біріншіден, кәсіптік біліктілік туралы заң жобасын әзірлеуді тездету керек.
Бұл үшін жұмыс тобын құру қажет.
Екіншіден, қызмет пен реттелетін кәсіптер саласының тізбесін ресми түрде анықтау қажет.
Бұл – көптеген дамыған елдердің тәжірибесі, оны қолдануымыз керек.
Әрине, шаштараз немесе офис қызметкерлері үшін жалпы мемлекеттік көлемде сертификатты талап ету ақылға сиымсыз.
Ал, елдің негізгі кәсіптері үшін осы жүйені қалыптастыру керек.
Және олардың орындалуын қатаң талап ету қажет.
Бірінші кезеңде, бұл – 3 сала болуы мүмкін:
Мұнай-газ және энергетикалық кешен, тау-кен және тау-кен металлургиялық, туристік сала.
Осы салаларда біліктілікті растаудың тәуелсіз жүйесін іске асырумен қатар, оның мамандар мен бизнеске қажеттілігін де қамтамасыз ету керек.
Сондықтан, реттелетін кәсіптер бойынша жұмысқа қабылдау және тиісті қызметке орналасу үшін біліктілік сертификатының міндетті түрде болуын заңмен бекітуді дұрыс деп санаймыз.
Бізде әлі күнге дейін оқу орындары өздері оқытып, өздері біліктілік береді.
Жұмысқа қабылдау үшін диплом жеткілікті болып отыр.
Дамыған елдерде басқаша. Реттелетін кәсіп үшін біліктілікті растау сертификаты міндетті түрде талап етіледі.
Осы жүйеге біз де көшуіміз қажет.
Қазақстанның Еңбек Кодексі бұл жүйеге көшуге мүмкіндік береді. Жұмысқа қабылдау кезіндегі құжаттар тізімінде білім мен біліктілік туралы құжаттар бөлек жазылған.
Сондықтан, заңнамалық база бар.
Әлемдік тәжірибе де осы қадамның дұрыстығын дәлелдейді.
Бұл – біліктілікті растауда әлем нарығы субъектілерінің нақты мүдделілігін қамтамасыз етеді.
Осы мәселе бойынша ұсыныс дайындауды ҚР Еңбек министрлігіне, Білім министрлігіне және тиісті салалық органдарға жүктеуді ұсынамыз.
Үшіншіден, таңдалған салаларда заң құжаттарының толық пакетін жылдамдатып әзірлеуді және бекітуді қамтамасыз ету қажет.
Олар:
- Салалық біліктілік шеңбері
- Кәсіптік стандарттар
- Біліктілікті беру және растау тәртібі.
Осылардың негізінде арнайы ұйымдар біліктілік беруді жүзеге асырады.
Салалық шеңберге сәйкес, біліктіліктің қандай деңгейіне көшу кезінде сертификаттау жүргізілетінін қосымша анықтау керек.
Өйткені Салалық шеңбердің әрбір саласында 8 жалпы ұлттық деңгей болады. Олардың көпшілігі тағы да кіші деңгейлерге бөлінетін болады.
Әлемдік тәжірибе, сондай-ақ бізде әзірленген салалық шеңберлер бірнеше ондаған кіші деңгейлердің болатынын көрсетіп отыр.
Әрине, олардың әрқайсында тәуелсіз сертификаттауды өткізу мүмкін емес.
Сондықтан, өз ерекшелігіне байланысты әрбір сала сертификаттау үшін негізгі деңгейлер мен кіші деңгейлерді таңдап алуы тиіс.
Бұл – біліктілікті беру және растау тәртібінде көрсетілуі қажет.
Осының бәрі – салалық уәкілетті органдардың функциялары.
Тиісті Қауымдастықтарға мыналарды қамтамасыз ету ұсынылады:
- Біліктілікті растау орталықтарын құру және аккредиттеу;
- Оларды қажетті ресурстармен қамтамасыз ету;
- Теориялық және практикалық бейіндегі тест тапсырмаларын, емтихан (тест) түрлерін және т.б. әзірлеу.

Төртіншіден, мамандарды сертификаттау орталықтары бірыңғай әдістемелік және нормативтік деңгейде жұмыс істеуі қажет.
Сондықтан, Еңбек министрлігінің жанынан біліктілікті растауды салааралық әдістемелік үйлестіруге жауапты орган құру мәселесін пысықтауды ұсынамыз.
Бұл орган кәсіптік тестер мен сертификатталған мамандар туралы ұлттық деректер базасын жүргізеді.
Біздің министрлік бұл мәселе бойынша көмек көрсетуге дайын.
Осы іске «Атамекен» Ұлттық палатасын да қосуды ойлдастырған жөн сияқты.
Бесіншіден, ҚР БҒМ-ге реттелетін кәсіптер үшін кәсіптік стандарттар базасында жаңа оқу бағдарламаларын әзірлеуді тапсыруды ұсынамыз.
Сондай-ақ Еңбек министрлігімен және салалық органдармен бірлесіп, реттелетін кәсіптер бойынша ТжКБ мен жоғары білімді бітірушілердің біліктілігін растаудың тәртібін келісу қажет.
Бұл мамандарға деген сұраныс жағдайын түбегейлі өзгертеді. Олар нарыққа қажет кәсіптер бойынша даярланып, жаңа тәуелсіз жүйе бойынша сертификат алады.
Алтыншыдан, «Техникалық реттеу туралы» Заңға және одан туындайтын нормативтік актілерге Еңбек Кодексінде бекітілген терминдерді тікелей пайдалану туралы толықтырулар енгізу қажет.
Бұл заңда өнімдер мен қызметтер туралы ғана айтылған.
Заңды бір жақты талқыламау үшін оған мамандардың біліктілігі туралы қосу қажет.
Жетіншіден, Үкіметтің «Ұйымдарда кадрларды кәсіби даярлауға, қайта даярлауға және біліктілігін арттыруға қойылатын жалпы талаптарды бекіту туралы» қаулысына толықтыру енгізу қажет.
Әсіресе – реттелетін пәндер бойынша біліктілігін кәсіпорындарда арттыратын қызметкерлердің біліктілігін тәуелсіз растау талабын енгізу туралы.
Бұл – мамандардың біліктілігін оқу орындарында немесе кәсіпорындарда арттырғанына қарамастан олардың сертификат алу қажеттілігін тудырады.
Мұның барлығы 2013-2015 жылдар ішінде таңдалған салада тәуелсіз біліктілікті растау бойынша пилоттық жобаны іске қосып, сынақтан өткізуге мүмкіндік береді.
Осылайша, Қазақстанда құрылған Ұлттық біліктілік жүйесі шеңберінде мамандарды сертификаттаудың жаңа жүйесінің механизмі пысықталады.
Пилоттық жоба нәтижесі бойынша 2015 жылдан бастап реттелетін кәсіптердің тізбесі қызметтің басқа түрлерімен толығады.
Аталған жобаны кеңейту елімізде кәсіби кадрларды жаңа сапаға көтеруге мүмкіндік береді.
Білім саласының, мамандар мен бизнестің мүдделерін біріктіретін жаңа жүйе – бұл серпіннің басты тетігіне айналады.
Нәтижесінде біліктілікті растау жүйесі арқылы олардың бәрі мүдделі болады. Бұл – Қазақстанда адам капиталының сапасын арттыруда маңызды қадам болмақ.
Назар қойып тыңдағандарыңызға рахмет!

Архив

Тамыз
2018
ДсСсСрБсЖмСнЖк
12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
2728293031

Мемлекеттік орган басшыларының блог-тұғырнамасы

Өту